محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث مدينة العلم

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 780 - وننىنىص أانىنىل الحنىنىدي علنىنىى امتننىنىاع قكنىنىول اونىنىرح لنىنىا المفسنىنىر ، وعنىنىدم قكولنىنىنىنىه إذا رنىنىنىنىان لعنىنىنىنىداو أو عصنىنىنىنىكية، ومنىنىنىنىن ذلنىنىنىنى إنهنىنىنىنىم ردوا نىنىنىنىهاد القنىنىنىنىرا بع نىنىهم ي بعنىنىض لمظننىنىة التماسنىنىد بينىنىنهم، فلنىنىم يقكلنىنىوا رنىنىلام مالنىنى ي ابنىنىن سمعنىنىنىنىان وابنىنىنىنىن إسنىنىنىنىماق، و قكلنىنىنىنىوا رنىنىنىنىلام ابنىنىنىنىن إسنىنىنىنىماق فينىنىنىنىه ، وردوا رنىنىنىنىلام النىنى الي ي الكخنىنىار ، و أبي نعنىنىيم وابنىنىن مننىنىد بع نىنىهم ي بعنىنىض، و قكلنىنىوا طعنىنىن الحنابلنىنىة ي ابنىنىن جرينىنىر الطنىنىبر لأجنىنىل التشنىنىي ، ولنىنىا ذلنىنى ريرنىنىا ممنىنىا يطول المقام باستقصاأه. ورنىنىنىل الأميرلنىنىنىة النىنىنىتي أوردانىنىنىا ال ينىنىنىار تسنىنىنىاعده فيينىنىنىا يحنىنىنىاول منىنىنىن إثكنىنىنىنىنىاص أن النىنىنىنىنىروا جر نىنىنىنىنىوا أبنىنىنىنىنىا الصنىنىنىنىنىلت ولنىنىنىنىنىاه عصنىنىنىنىنىكية ، وإمانىنىنىنىنىا انىنىنىنىنىو جنىنىنىنىنىرح متهافنىنىت لم يلتفنىنىت إلينىنىه علينىنىا النقنىنىد و عولنىنىوا علينىنىه رنىنىالطعن ي اليانىنىر وإبراايم بن سعد ولا ذلنى ، لم يعتينىدواا بنىل اطر نىوا اونىرح وعيلنىوا بمنىا استقر عليه رلام أريرر النقاد من توثيق اإ السنىاد واعتينىاد مروينىاتهم ، رينىا قنىنىال النىنى ابي فنىنىيين جنىنىرح قنىنىيس بنىنىن أبي نىنىازم : "و منىنىن تكلنىنىم فينىنىه آذى نفسنىنىنىه"(1)،وقنىنىنىال ي رنىنىنىلام النسنىنىنىاأي ي أحمنىنىنىد بنىنىنىن صنىنىنىا المصنىنىنىر : "آذى النساأي نفسه بكلامه فيه"(2). وقنىنىنىال ي ترجمنىنىنىة أبي عكنىنىنىدالله محينىنىنىد بنىنىنىن نىنىنىاتم بنىنىنىن ميينىنىنىون السنىنىنىي : "وذرنىنىره أبنىنىو فنىنىص الفنىنىلاه فقنىنىال: لنىنىيس بشنىنىي ، قلنىنىت: انىنى ا منىنىن رنىنىلام (1) مييان ا عتدال 3/393 . (2) مييان ا عتدال 1/103 .

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 781 - الأقران ال يسي له، ف ن الرجل ثكت ة" (1). قنىنىنىنىنىال ابنىنىنىنىنىن عكنىنىنىنىنىد ال: "والصنىنىنىنىنىميح ي انىنىنىنىنى ا الكنىنىنىنىنىا أن منىنىنىنىنىن صنىنىنىنىنىمت عدالتنىنىه، وثكتنىنىت ي العلنىنىم أمانتنىنىه، وباننىنىت ثقتنىنىه وعنايتنىنىه بنىنىالعلم، لم يلتفنىنىت فينىنىه إلى قنىنىنىول أ نىنىنىد إ أن ينىنىنىأتي ي جر تنىنىنىه بكيننىنىنىة عادلنىنىنىة تصنىنىنىح بهنىنىنىا جر تنىنىنىه علنىنىنىى طرينىنىق الشنىنىهاداص والعينىنىل فيهنىنىا منىنىن المشنىنىااد والمعايننىنىة لنىنى ل بمنىنىا يوجنىنىب قولنىنىه منىنىنىنىن جهنىنىنىنىة الفقنىنىنىنىه والنظنىنىنىنىر، وأمانىنىنىنىا منىنىنىنىن لم تيركنىنىنىنىت إمامتنىنىنىنىه و عنىنىنىنىرف عدالتنىنىنىنىه، و صنىنىمت لعنىنىدم الحفنىنىظ والإتقنىنىان روايتنىنىه، ف ننىنىه ينظنىنىر فيينىنىا اتفنىنىق أانىنىل العلنىنىم علينىنىه ويجتهد ي قكول ما جا بنىه علنىى سنىب منىا ينىإد النظنىر إلينىه والنىدليل، علنىى أننىنىه يقكنىنىل فنىنىيين اتخنىنى ه جمهنىنىور منىنىن جمنىنىااا المسنىنىلي إمامنىنىاً ي النىنىدين قنىنىول أ نىنىد منىنىن الطنىنىال ، أن السنىنىلف رضنىنىوان الله علنىنىيهم قنىنىد سنىنىكق منىنىن بع نىنىهم ي بعنىنىض رنىنىلام ريرنىنىا ي نىنىال ال نىنىب ومننىنىه منىنىا حمنىنىل علينىنىه الحسنىنىد رينىنىا قنىنىال ابنىنىن عكنىنىنىاه ومالنىنىنى بنىنىنىن ديننىنىنىار وأبنىنىنىو نىنىنىازم ، ومننىنىنىه علنىنىنىى جهنىنىنىة التأوينىنىنىل ممنىنىنىا يلنىنىنىيم القنىول فينىنىه منىا قالنىنىه القاأنىل فينىنىه، وقنىد حمنىنىل بع نىهم علنىنىى بعنىض السنىنىيف تنىنىأويلاً واجتهاداً يليم تقليدام ي ي من دون براان و ة توجكه"(2). وقنىنىال ابنىنىنالسنىنىككي: "قاعنىنىد ي اونىنىرح والتعنىنىديل ضنىنىرورية نافعنىنىة تراانىنىا ي نىنىنىي منىنىنىن رتنىنىنىب الأصنىنىنىول ف ننىنىنى إذا سمعنىنىنىت اونىنىنىرح مقنىنىنىدماً علنىنىنىى التعنىنىنىديل، ورأينىنىنىنىت اونىنىنىنىرح و التعنىنىنىنىديل ورننىنىنىنىت لِنىنىنىنىرااً بنىنىنىنىالأمور أو فنىنىنىنىدماً مقتصنىنىنىنىراً علنىنىنىنىى منقنىنىنىنىول (1) سا أعلام النك11 /451 . (2) جام بيان العلم2/1093 .

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 782 - الأصنىنىول، ينىنى إن العينىنىل علنىنىى جر نىنىه ف ينىنىاك ثم إينىنىاك والحنىنى ر رنىنىل الحنىنى ر منىنىن انىنىنى ا الحسنىنىنىكان، بنىنىنىل الصنىنىنىوا عننىنىنىدنا منىنىنىن ثكتنىنىنىت إمامتنىنىنىه وعدالتنىنىنىه وريرنىنىنىر منىنىنىاد وه وميرنىنىنىنىوه ، وننىنىنىنىدر جنىنىنىنىار وه ، وراننىنىنىنىت اننىنىنىنىاك قريننىنىنىنىة دالنىنىنىنىة علنىنىنىنىى سنىنىنىنىكب جر نىنىنىنىه منىنىنىنىن تعصنىنىب منىنى ابي أو لنىنىاه ، ف نننىنىا نلتفنىنىت إلى اونىنىرح فينىنىه ونعينىنىل بالعدالنىنىة ، وإ لفتمننىنىنىا انىنىنى ا الكنىنىنىا وأانىنىنى نا تقنىنىنىد اونىنىنىرح علنىنىنىى إطلاقنىنىنىه لمنىنىنىا سنىنىنىلم لننىنىنىا أ نىنىنىد منىنىنىن الأأية إذْ ما من إمام إ وقد طعن فيه طاعنون وال فيه االكون"(1). وا ا لأن اورح عندام يقكل إ مفسرا مك السكب ريا قالنىه ابن الصلاح ولاه(2)،ف ذا لم يك اوارح سنىكب اونىرح فنىلا عنىبر بجر نىه ، وإذا بينه نظرنا ي نفس السكب ف ن ران مما يقدح بميرله قكل وإ فلا . ولهنىنى ا قنىنىال النىنى ابي: "والكنىنىلام ي النىنىروا يحتنىنىا إلى ورع تنىنىام ، وبنىنىرا من الهوى والميل، وابر راملة بالحدي وعلله ورجاله " (3). ولنأا ميرا مما ذرره ال يار ف نه ذرر أن جرير بن عكد الحييد ضعف سماك بن ر لأنه رآه يكول قاأيا (4)،وقد تعقب الخطيب ا ه القصة بقوله: "فه ا ونحوه جرح بالتأويل واوهل ، والعالم يجرح به ا وأميراله) "(5). وذرنىر ال ينىنىار رنىنىلام النسنىاأي ي ابنىنىن صنىنىا وقنىد تق دم رد النىنى ابي (1) قاعد ي اورح والتعديل ص 19 . (2) المقدمة ص217 . (3) الموقظة ص82 . (4) فتح المل ص164 . (5) الكفاية ص108 .

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 783 - لنىنىه، وقنىنىال الخليلنىنىي: "اتفنىنىق الحفنىنىاظ علنىنىى أن رلامنىنىه فينىنىه تحامنىنىل ، و يقنىنىدح رلام أميراله فيه"(1). ولم يقكنىنىنىل العلينىنىنىا جنىنىنىرح بعنىنىنىض أانىنىنىل الحنىنىنىدي ي النىنىنىروا إذا تفنىنىنىرد ، رأبي الفتح الأزد ال جرح بعض الحفنىاظ بنىدعوى روايتنىه منىا يتنىاب عليه، قال الحافظ: "الأزد يعتيد إذا انفرد فكيف إذا اول ف" (2). ولم يقكنىنىنىل العلينىنىنىا جنىنىنىرح اووزجنىنىنىاني ي النىنىنىروا الشنىنىنىيعة لنصنىنىنىكه ، وقنىنىنىد جرح سعيد بن عيرو بن أ وع م توثيق الننىاه لنىه ، قنىال الحنىافظ: "وثقَّنىه ابنىنىن معنىنىنى والنسنىنىنىاأي والع لنىنىنىي وإسنىنىنىماق ابنىنىنىن رااوينىنىنىه، وأمنىنىنىا أبنىنىنىو إسنىنىنىماق اووزجنىنىنىاني فقنىنىنىال : رنىنىنىان زاأ نىنىنىاً لالينىنىنىاً يعنىنىنىني ي التشنىنىنىي ، قلنىنىنىت: واووزجنىنىنىاني لال ي النصب فتعارضا "(3). وعكسه لم يقكلوا جنىرح ابنىن انىراش ورنىان راف نىياً، ي النىروا المخنىالف لنىنىنىنىه ي المنىنىنىنى اب، نىنىنىنىتى قنىنىنىنىال ابنىنىنىنىن نىنىنىنىر ي ترجمنىنىنىنىة عينىنىنىنىرو بنىنىنىنىن سنىنىنىنىليم اليرقنىنىنىنىي الأنصنىار : "منىنىن ثقنىنىاص التنىنىابع وأأينىنىتهم وثقنىه النسنىنىاأي والع لنىنىي وابنىنىن سنىنىعد وابنىنىن كنىنىان وآانىنىرون، وقنىنىال ابنىنىن انىنىراش : ثقنىنىة ي دييرنىنىه اانىنىتلاط قلنىنىت-أ ابن ر-: ابن اراش م رور بالرفض والكدعة فلا يلتفت إليه " (4). (1) الإر اد 1/424 . (2) اد السار ص 390 . (3) المرج السابق ص406 . (4) اد السار ص431 .

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 784 - وباويلنىنىنىنىة فهنىنىنىنى ا نىنىنىنىنىي ريرنىنىنىنىا ي تصنىنىنىنىرفهم يقطنىنىنىنىنى معنىنىنىنىه ب نصنىنىنىنىنىافهم وديانتهم ي اورح والتعديل ، وأنهم إماا يتكليون ي النىراو بقصنىد النى عن السنن والآثار وصيانتها، و مدال للهوى والعصكية ي ذل . المبحث الثالث: تقوية الحديث وتضعيفه بالقرائن الخارجية بين الشيخين، وفيه مطلبان: المطلب الأول: النقد الذاتي للحديث ذانىنىب الطنىنىاار ابنىنىن عا نىنىور إلى ت نىنىعيف الحنىنىدي بمنىنىا أسمنىنىاه النقنىنىد النىنىنىنى اتي لمتننىنىنىنىه، وانىنىنىنىو أعنىنىنىنىم منىنىنىنىن الكنىنىنىنىلام ي رجالنىنىنىنىه وطرقنىنىنىنىه ، إذا المقصنىنىنىنىود أن علينىا الحنىنىدي اسنىنىتنكروا منى انىنىبر مديننىنىة العلنىم لمخالفتنىنىه الأصنىنىول، نىنىتى إنهم ي عفون الراو بم رد روايته . قال ابن عا نىور: "ولأجنىل كيهنىم علنىى ذاص نىدي أننىا مديننىة العلنىنىنىم بالوضنىنىنى ، صنىنىنىار انىنىنى ا الحنىنىنىدي سنىنىنىكب الطعنىنىنىن ي أبي الصنىنىنىلت نىنىنىتى إن لت د ي رلام بع هم ا عتراض على من عدل أبنىا الصنىلت بقولنىه : ألنىنىيس قنىنىد روى نىنىدي أننىنىا مديننىنىة العلنىنىم رينىنىا ذرنىنىره الحنىنىارم ي المسنىنىتدرك عن العكاه بن محيد الدور عن صا بن كيب " (1). والمراد به ا أن متنه مخالف للأص ول التي اقت ت أف لية الشيخ وأعلييتهيا على علي رضي الله عنهم جميعا عند اويهور ، بل قال يخ (1) التمقيقاص ص18 .

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 785 - الإسلام ابن تييية ي تعقب ابن المطهر الحلي الراف ي أن عليا أعلم الناه بعد النبي صلى الله عليه وسلم فقال: "واووا : أن أال السنة يمنعون ذل ، ويقولون ما اتفق عليه علياؤام: إن أعلم الناه بعد رسول الله صلى الله عليه وسلم أبو بكر ثم عير، وقد ذرر لا وا د الإجماع على أن أبا بكر أعلم الصمابة رلهم " ثم ساق د أل ذل وذرر أن ممن نقل الإجماع الإمام أبو المظفر منصور ابن عكد اوكار السيعاني(1). وي دعنىنىنىنىوى الإجمنىنىنىنىنىاع نظنىنىنىنىنىر ، فقنىنىنىنىنىد انىنىنىنىالف ي المسنىنىنىنىنىألة جماعنىنىنىنىنىة منىنىنىنىنىن السنىنىلف ذاكنىنىوا إلى أن علينىنىا أعلنىنىم الصنىنىمابة بنىنى طلاق، وقنىنىد سنىنىاق ال ينىنىار طاأفة منهم(2). و نىنىي آانىنىر اقت نىنىى رد الحنىنىدي منىنىن جهنىنىة متننىنىه عننىنىد ابنىنىن عا نىنىور وانىنىنىنىو أن انىنىنىنىااره يقت نىنىنىنىي أن العلنىنىنىنىم يإانىنىنىنى إ منىنىنىنىن علنىنىنىنىي ، لأننىنىنىنىه الكنىنىنىنىا الو يد لمدينة العلم ريا انىو انىاار الحنىدي وانى ا فاسنىد ومنىردود بنىالواق ، لأن العلنىنىم النكنىنىو نقلنىنىه علنىنىي ولنىنىاه منىنىن الصنىنىمابة، ووصنىنىل إليننىنىا مننىنىه عنىنىن لنىنىا طرينىنىق علنىنىي الكيرنىنىا ميرنىنىل منىنىا رو عنىنىن عاأشنىنىة وأبي ارينىنىر وابنىنىن عكنىنىاه وابن عيرو ولاام. قنىنىال ابنىنىن عا نىنىور: وانىنى ا –أ دعنىنىوى أن بنىنىا العلنىنىم النكنىنىو علنىنىي دون لاه- من نحل الراف نىة ، ويقنىو التهينىة رواينىة الأصنىكغ بنىن نكاتنىة لهنى ا (1) منها السنة7/500 . (2) فتح المل ص66 .

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 786 - الحدي بلفظ"يا علي ر من زعم أنه يدالها من لا بابنىها " (1). لكنىنىنىن ال ينىنىنىار اعنىنىنىترض انىنىنى ا بأننىنىنىه تنىنىنىوام ومجنىنىنىرد انىنىنىن ، ولهنىنىنى ا زاد فينىنىنىه بعنىنىنىنىض الكنىنىنىنى اب ( أبنىنىنىنىو بكنىنىنىنىر وعينىنىنىنىر وعيرينىنىنىنىان سنىنىنىنىوراا) لظننىنىنىنىه أننىنىنىنىه يخنىنىنىنىالف م اب أال السنة ي التف يل، فياد فيه منىا يإينىده ، قنىال ال ينىار : "ولنىيس ي الحنىنىدي نىنىي ممنىنىا توهمنىنىوه بنىنىل انىنىو رقولنىنىه علينىنىه الصنىنىلا والسنىنىلام : أعلنىنىم أمنىنىنىتي بنىنىنىالحلال والحنىنىنىرام معنىنىنىاذ ، وأقنىنىنىرؤرم أبي ، ومنىنىنىا أالنىنىنىت الخ نىنىنىرا و أقلنىنىنىت ال نىنىبرا أصنىنىدق له نىنىة منىنىن أبي ذر، فقنىنىد نصنىنىوا علنىنىى أننىنىه لنىنىيس فيهنىنىا منىنىا ينىنىدل على أف لية معاذ وأبي وأبي ذر على لاام من الخلفا الر دين "(2). وانى ا النى قالنىه نىنىق، لكننىه يعنىارض منىنىا قالنىه ابنىن عا نىنىور، لأن الحدي مشكل من جهة الحصر ال يقت يه اااره ، ف نه صنىر جهنىة تلقنىنىنىي العلنىنىنىم النكنىنىنىو ي بنىنىنىا وا نىنىنىد انىنىنىو علنىنىنىي، والواقنىنىنى الافنىنىنىه، لأن منىنىنىن العلم النكو ما بل نا عن لا طريق علي رضي الله عنه . وعلنىنىى تقنىنىدير أننىنىه أراد الكينىنىال الحصنىنىر فهنىنىو مشنىنىكل أي نىنىا لمخالفتنىنىه الإجمنىنىاع علنىنىى أعليينىنىة الشنىنىيخ ، ومنىنىا أورده ال ينىنىار منىنىن النظنىنىاأر الحدييرينىنىة ي أبي ومعنىنىاذ وأبي ذر ينىنىدل علنىنىنىى منىنىا ذانىنىنىب إلينىنىه، لأن انىنىنى ا تف نىنىيل ي بنىنىنىا من العلم والإيمان، ثم او صر فيه ريا ي ا ا الخبر . اللهنىنىم إ إن حملننىنىا نىنىدي مديننىنىة العلنىنىم علنىنىى أننىنىه أراد بنىنىالعلم اننىنىا (1) تحقيقاص ص86 . (2) فتح المل ص186 .

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 787 - جنىنىنىنىنىنس معنىنىنىنىنى معهنىنىنىنىنىود، وانىنىنىنىنىو العلنىنىنىنىنىم بالق نىنىنىنىنىا لمنىنىنىنىنىا تقنىنىنىنىنىرر أن أعلنىنىنىنىنىم الننىنىنىنىنىاه بالق ا علي، في ي بينه وب الأاكار القاضنىية بنىأن لنىاه أعلنىم مننىه ي با من العلم ريعاذ أعلم بالحلال والحرام وأبي أعلم بالقرا وزيد أعلنىم بنىنىنىنىالفراأض، فيكنىنىنىنىون الحنىنىنىنىدي منىنىنىنىن العنىنىنىنىام النىنىنىنى أرينىنىنىنىد بنىنىنىنىه الخصنىنىنىنىوص ، و يقت ي الأعليينىة المطلقنىة لعلنىي فيت نىه متننىه والحنىال انى ه، وإن رنىان انىاار لفظه يساعد عليه. ومنىنىن ال راأنىنىب النىنىتي أبعنىنىد جنىنىداً منىنىن تنىنىأول الحنىنىدي عليهنىنىا منىنىا ذرنىنىره اولال الدواني أن المراد بعلنىي بابهنىا : أ : مرتفنى منىن العلنىو(1)،علنىى معنىا أن بنىنىنىا المديننىنىنىة مرتفنىنىنى ، ولنىنىنىيس المنىنىنىراد نىنىنىخص علنىنىنىي ، وانىنىنىو تكلنىنىنىف باطنىنىنىل ول ا ق لل يار رده . (2) وقنىنىد أانىنىر القطيعنىنىي ي زواأنىنىد الف نىنىاأل" (3) عنىنىن أبي سنىنىلية قنىنىال: قنىنىال رسنىنىولُ الله  :"رأينىنىتُ الننىنىاه يُعرضنىنىون علنىنىي وعلنىنىيهم قُينىنىص ، منهنىنىا يكلنىنىغ اليرنىنىد ، ومنهنىنىا يكلنىنىغ الررنىنىب ، قنىنىال: وعُنىنىرض علنىنىي عينىنىر وعلينىنىه قينىنىيص (1) الح ه الكاار ص 189 . (2) فتح المل ص187 . (3) ف األ الصمابة لأحمد 1/272 (360)، وأصله من دي أبي سعيد الخدر عند الكخار رتا الإيمان، با تفاضل أال الإيمان ي الأعيال 1/13 (23)، ومسلم رتا ف األ الصمابة ، با ف األ عير 4/1859 (2390) .

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 788 - يجنىنىنىريه" فقنىنىنىالوا: منىنىنىا أوالتنىنىنىه؟ قنىنىنىال: "العلنىنىنىم" والحنىنىنىدي ضنىنىنىعيف لإرسنىنىنىاله لكنىنىنىن أصله ي (الصميح) (1) بلفظ: "الدين". وي الصنىنىميم (2) منىنىن نىنىدي ابنىنىن عينىنىر رضنىنىي الله عنهينىنىا قنىنىال: قنىنىال رسنىول الله صنىلى الله علينىه وسنىلم: " بيننىا أننىنىا ننىاأم، إذ رأينىت قنىد ا أتينىت بنىه فينىنىه لنىنىن، فشنىنىربت مننىنىه نىنىتى إني لأرى النىنىر يجنىنىر ي أافنىنىار ، ثم أعطينىنىت ف نىنىلي عير بن الخطا " قالوا : فيا أولت ذل ؟ يا رسول الله قال : "العلم". ولهنىنىنىنىنى ا ذرنىنىنىنىنىر ابنىنىنىنىنىن تييينىنىنىنىنىة ي المنهنىنىنىنىنىا (3) ممنىنىنىنىنىا يستشنىنىنىنىنىكل بنىنىنىنىنىه م الحدي أنه إذا ران الننىبي  مديننىة العلنىم، ولم يكنىن لهنىا إ بنىا وا نىد، ولم يكلنىنىنىغ عننىنىنىه العلنىنىنىم إ وا نىنىنىد، فسنىنىنىد أمنىنىنىر الإسنىنىنىلام، قنىنىنىال: "ولهنىنىنى ا اتفنىنىنىق المسنىنىليون علنىنىى أننىنىه يجنىنىوز أن يكنىنىون المكلنىنىغ عننىنىه العلنىنىم وا نىنىدا، بنىنىل يجنىنىب أن يكون المكل ون أال التواتر ال ين يحصل العلم برام لل اأب". وقنىنىنىال أي نىنىنىا: "إن انىنىنى ا انىنىنىلاف المعلنىنىنىوم بنىنىنىالتواتر ؛ فنىنىنى ن جمينىنىنى منىنىنىداأن الإسنىنىنىلام بل هنىنىنىم العلنىنىنىم عنىنىنىن الرسنىنىنىول منىنىنىن لنىنىنىا علنىنىنىي، أمنىنىنىا أانىنىنىل المديننىنىنىة ومكنىنىنىة (1) الكخار رتا الإيمان، با تفاضل أال الإيمان ي الأعيال 1/13 (23)، ومسلم رتا ف األ الصمابة، با من ف األ عير 4/1859 (2390) من دي أبي سعيد الخدر. (2) الكخار رتا العلم، با ف ل العلم 1/27 (82)، ومسلم رتا ف األ الصمابة، با ف األ عير 4/1859 (2391 .) (3) 7/515 .

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 789 - فنىنىالأمر فيهينىنىنىا انىنىاار، ورنىنىنى ل الشنىنىام والكصنىنىنىر ، فنىنى ن انىنىنىإ لم يكوننىنىوا ينىنىنىروون عن علي إ يئا قلنىيلا، وإمانىا رنىان لالنىب علينىه ي الكوفنىة ، ومنى انى ا فأانىل الكوفة رانوا يعليون القرآن والسنة قكل أن يتولى عيريان ف لا عن علي . و فقها أال المدينة تعليوا الدين ي الافة عير، وتعليم معاذ لأال اليين ومقامه فيهم أريرر من علي، وله ا روى أال اليين عن معاذ بن جكل أريرر مما رووا عن علي ، و ريح ولاه من أرابر التابع إماا تفقهوا على معاذ بن جكل، ولما قدم علي الكوفة ران ريح فيها قاضيا ، واو وعكيد السلياني تفقها على لاه ، فانتشر علم الإسلام ي المداأن قكل أن يقدم علي الكوفة"(1). وقد ذرر ابنىن نىيم أن علنىم الصنىمابي إمانىا يعنىرف بأ نىد وجهنى ثال لهيا: ريرر روايته وفتاويه، وريرر استعيال النبي  لنىه، فينىن امنىال أن يستعيل النبي  من علم له. ثم ذرنىنىر أننىنىه علينىنىه الصنىنىلا والسنىنىلام اسنىنىتعيل أبنىنىا بكنىنىر علنىنىى أصنىنىول الإسنىنىنىنىنىلام وأرراننىنىنىنىنىه ودعاأينىنىنىنىنىه ، بح نىنىنىنىنىور أرنىنىنىنىنىابر الصنىنىنىنىنىمابة فاسنىنىنىنىنىتعيله علنىنىنىنىنىى الصلا والصدقاص والحه، فدل على أنه أعلم الصمابة. وأي نىنىا ففنىنىي الصنىنىمابة منىنىن انىنىو أريرنىنىر نىنىدييرا منىنىن علنىنىي رنىنىأبي ارينىنىر ، وفيهم من يساويه ي الرواية وإن ران دونه ي الفقه (2). وقدالسيوطي المكيررين من الفتوى من الصمابة ي نظم فقال : (1) منها السنة7/516 . (2) الفصل ي الملل والأاوا4/107-109 .

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 790 - وَالْكَمْنىنىنىنىنىرُ أَوْفَنىنىنىنىنىااُمْ فنىَتَنىنىنىنىنىاوَى وَعُيَنىنىنىنىنىرْ وَنََْلُنىنىنىنىنىنىنىهُ وَزَوْجَنىنىنىنىنىنىنىةُ الهَْنىنىنىنىنىنىنىادِ الأَبنىَنىنىنىنىنىنىنىرْ ثمَُّ ابْنىنىنىنىنىنىنىنُ مَسْنىنىنىنىنىنىنىعُودَ وَزَيْنىنىنىنىنىنىنىد وَعَلِنىنىنىنىنىنىنىي وَبنىَعْنىنىنىنىنىدُاُمْ عِشْنىنىنىنىنىرُونَ تنىُقَل نىنىنىنىنىلِ (1) فكيف يقال إنه و ده با العلم .!؟ وأي ا فقد ثكت ي صميح الكخنىار (2) عان أبايجُحَياْحَاةَ ، قاال: قلت لعلي بن أبي طالاب: هال عنادكم كياا ؟ قاال: " ل، إل كياا الله، أو فهااام أعطياااه رجااال مسااالم ، أو ماااا فاااي هاااذه الصاااحيحة. قاااال: قلااات: فماااا فاااي هاااذه الصاااحيحة؟ قاااال: العقااال، وفكاااالأ الأساااير، ول يقيل مسلم بكافر. فقنىنىد صنىنىرح علنىنىي رضنىنىي الله عننىنىه بنىنىأن الننىنىبي  لم يخصانىنىه بعلنىنىم دون لنىنىنىاه منىنىنىنىن الصنىنىنىنىمابة، فكطنىنىنىل روننىنىنىنىه بنىنىنىنىا مديننىنىنىة العلنىنىنىنىم و نىنىنىنىده دون لنىنىنىنىاه ، وثكت أن لليدينة أبوابنىا أ نىداا علنىي، سنىوا ي الرواينىة أو ي الدراينىة لأننىه أانىنىنىبر رضنىنىنىي الله عننىنىنىه أن الله تعنىنىنىالى يعطنىنىنىي منىنىنىن نىنىنىا منىنىنىن القنىنىنىه فهينىنىنىا ي رتابه يعطينىه ل نىاه، وانى ا مشنىااد واقنى يدفعنىه إ مكنىابر، ميرنىل ابنىن عكاه رضي الله عنه ف نه ترجمان القران . على أن سنة الله الكونية و كيته الربانية اقت تا ذل ، لأن العلم رزق وقسم و ظ رالمال واواه ، قسيه الله ي القه ولم يودعه ي فرد أو جماعة ، لئلا يك ي بع هم على بعض، ريا قال: ﭽﮨ ﮩ ﮪ (1) ألفية السيوطي ص110 . (2) رتا العلم، با رتابة العلم 1/33 (111 .)

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 791 - ﮬ ﮭ ﮮ ﮯ ﮰ ﮱ ﯓ ﯔ ﯕﯖ ﯗ ﯘ ﯙ ﯚ ﭼ [الشورى : 27]. وقنىنىنىنىنىد ذرنىنىنىنىنىر الشنىنىنىنىنىوراني ي جيأنىنىنىنىنىه المفنىنىنىنىنىرد ي انىنىنىنىنى ا الخنىنىنىنىنىبر أن العلينىنىنىنىنىا استشكلوا م ا ا الحدي من جهة أن الصمابة أا وا العلنىم منىن لنىا بنىنىنىا علنىنىنىي وأقنىنىنىرام الننىنىنىبي  ولم ينكنىنىنىر علنىنىنىيهم ، ولم ينىنىنىأمرام بنىنىنىالرجوع إلى علنىنىي، ولنىنىو رنىنىان الأمنىنىر للوجنىنىو لمنىنىا أقنىنىدموا علنىنىى مخالفنىنىة الرسنىنىول  وانىنىم بمرأى ومسي منه . ثم ذرنىنىنىنىر أننىنىنىنىهثكنىنىنىنىت أن الصنىنىنىنىمابة والتنىنىنىنىابع يرجعنىنىنىنىون إلى الننىنىنىنىبي  آرا انىنىم ف نىنىرى مجنىنىرى الإجمنىنىاع علنىنىى الأانىنى مننىنىه  منىنىن لنىنىا طرينىنىق بنىنىا مديننىنىة العلنىنىم رضنىنىي الله عننىنىه ، وثكنىنىت بنىنىالتواتر المعننىنىو أننىنىه أرسنىنىل لنىنىا علنىنىي بالكلاغ عنه، وقال (بل وا عني) ولم يحصر الكلاغ ي علي . ثم تنىنىنىنىنىأول الأمنىنىنىنىنىر النىنىنىنىنىوارد ي الحنىنىنىنىنىدي علنىنىنىنىنىى الإر نىنىنىنىنىاد الوجنىنىنىنىنىو ، يقصد قولنىه ي بعنىض الطنىرق "فينىن أراد العلنىم فلينىأص منىن بابهنىا" (1)،وقنىد تقدم أن ا ا اللفظ منكر يصح. المطلب الثاني: تقوية الحديث بما روي في علم علي  منىنىنىن القنىنىنىراأن الخارجينىنىنىة النىنىنىتي سنىنىنىاقها ال ينىنىنىار لتقوينىنىنىة منىنىنى الحنىنىنىدي وتصميمه، ما رو ي ف األ علي التي تدل على عليه مما يطنىابق منى (1) الفتح الربا 2/926 وما بعداا

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 792 - الحدي ويشهد لمعناه. وقنىنىد تعقكنىنىه ابنىنىن عا نىنىور علنىنىى انىنى ا بقولنىنىه: "بنىنىأن ف نىنىل علنىنىي رضنىنىي الله عننىنىنىه وعلينىنىنىنىه ينكنىنىنىنىره إ جاانىنىنىنىل ضنىنىنىنىعيف الإيمنىنىنىنىان ، وإمانىنىنىنىا الكنىنىنىنىلام ي ف نىنىنىنىيلة ااصة واي أن يكون علي او الطريق الواضح لعلم رسول الله  "(1). وقنىد سنىنىاق ال ينىار ي فنىنىتح الملنى (2) أ ادينىنى ي أن علينىاً رضنىنىي الله عنه أعلم الناه بعد النبي ،ورلها ضعيفة و تخلنىو منىن مقنىال رينىا بينه ال يار نفسه . وأميرلهنىنىا إسنىنىناداً نىنىدي المسنىنىند(3) وفينىنىه قنىنىال أبنىنىو عكنىنىدالرحمن ، يعنىنىني عكنىنىنىد الله بنىنىنىن أحمنىنىنىد: وجنىنىنىدصُ ي رتنىنىنىا أبي نىنىنىط ينىنىنىده ي انىنىنى ا الحنىنىنىدي ، قنىنىنىنىنىال: " أومنىنىنىنىنىا ترضنىنىنىنىنى أني زواجتنىنىنىنىنى أقنىنىنىنىنىدم أُمنىنىنىنىنىتي سِنىنىنىنىنىليا وأريرنىنىنىنىنىرام عِلينىنىنىنىنىنىا وأعظيهم ِليا " وقد نقله ال يار ونقل عن الهييريي تصميمه . وانىنىو زوينىنىه فنىنى ن الهييرينىنىي ذرنىنىر توثينىنىق رجالنىنىه واقتصنىنىر علينىنىه ولنىنىيس ي رلامه إطلاق الصمة عليه (4). والحدي أارجه الطبراني(5)،و الخطيب(1)،وابن عسارر(2)،وانىو (1) التمقيقاص ص68 . (2) ص66 . (3) مسند الإمام أحمد33/422 (20307 .) (4) مجي اليواأد9/101 (14595 .) (5) المع م الككا20/229 (538 .)

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 793 - انىنىنىبر ضنىنىنىعيف تفنىنىنىرد بنىنىنىه االنىنىنىد بنىنىنىن طهينىنىنىان وانىنىنىو نىنىنىيعي مخنىنىنىتلط ، ولم يتيينىنىنىي دييره(3)،ولم يتاب على ا ا . وقنىنىنىد سنىنىنىاق ال ينىنىنىار لنىنىنىه طريقنىنىنىا عننىنىنىد ابنىنىنىن عسنىنىنىارر عنىنىنىن برينىنىنىد وفينىنىنىه جنىنىنىابر اوعفنىنىنىي، وآانىنىنىر عنىنىنىن أسمنىنىنىا بننىنىنىت عينىنىنىيس وفينىنىنىه تلينىنىنىد بنىنىنىن سنىنىنىلييان راف نىنىي ضنىنىعيف(4)،وفينىنىه أي نىنىاً أبنىنىو اومنىنىاف عنىنىن رجنىنىل مجهنىنىول ، فنىنىالطرق رلها منكر تصح . وبنىنىنىاقي الآثنىنىنىار النىنىنىتي ذررانىنىنىا لتقوينىنىنىة نىنىنىدي أبي الصنىنىنىلت منكنىنىنىر أو موضنىنىنىوعة، و يصنىنىنىح منهنىنىنىا إ منىنىنىا ورد ي أن علينىنىنىا ر ضنىنىنىي الله عننىنىنىه أق نىنىنىى الناه وا ا اار عن محل الكم ومعا الحدي . على أن النياع ليس ي الأعليية ي ا ا الموض ، لأنه علنىى تقنىدير ثكوص أعلييته على رافة الصمابة فلا يدل ذلنى و يشنىهد لتقوينىة معنىا الحنىنىنىدي ، للفنىنىنىرق بنىنىنى روننىنىنىه الأعلنىنىنىم بنىنىنى طلاق ، وبنىنىنى أن العلنىنىنىم النكنىنىنىو يإا إ منىن بابنىه رينىا يقت نىيه انىاار نىدي مديننىة العلنىم ، لمنىا تقنىرر منىن جواز أا العلم عن العالم م وجود الأعلم منه . وقد اتفنىق أانىل الأصنىول علنىى أننىه يجنىب تقلينىد أعلنىم أانىل النىدنيا (1) تلخيص المتشابه ي الرسم 2/834 . (2) تاريخ دمشق 42/126 . (3) التقريب (ص 1644)، الكوارب النااص (ص150 .) (4) التقريب (ص 797 .)

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 794 - واتفقنىنىوا علنىنىى أن منىنىنىن بلنىنىغ رتكنىنىنىة ا جتهنىنىاد لم يحنىنىل لنىنىنىه التقلينىنىد ، وتننىنىنىازعوا ي وجنىنىنىو تقلينىنىنىد الأعلنىنىنىم فنىنىنىاويهور أننىنىنىه يجنىنىنى ب بنىنىنىل يقلنىنىنىد منىنىنىن يعرفنىنىنىه منىنىنىنىن المجتهدين، و كي عن محيد وابن سريه والكراي أنه يقلد الأعلم (1). وقنىنىد وجنىنىد منىنىن فتنىنىاوى علنىنىي منىنىا لم يجنىنىر علينىنىه عينىنىل الفقهنىنىا وتنككنىنىه أأينىنىنىة ا جتهنىنىنىاد والمنىنىنى ااب، ميرنىنىنىل ررااتنىنىنىه اونىنىنىر ، و ميرنىنىنىل إفتاأنىنىنىه أن المتنىنىنىوى عنهنىنىا زوجهنىنى ا تعتنىنىد أبعنىنىد الأجلنىنى ، منىنى أن سنىنىنة رسنىنىول الله  اليرابتنىنىة عننىنىه الموافقنىنىنىة لكتنىنىنىا الله تقت نىنىنىي أنهنىنىنىا تحنىنىنىل بوضنىنىنى الحينىنىنىل، وميرنىنىنىل إفتاأنىنىنىه بنىنىنىأن المفواضة يسقط مهرا ا بنىالموص، وقنىد أفنىتى ابنىن مسنىعود و لنىاه بنىأن لهنىا مهنىر نسنىنىنىاأها رينىنىنىا أارجنىنىنىه الأ نىنىنى عيون عنىنىنىن الننىنىنىبي  ي بنىنىنىروع بننىنىنىت وا نىنىنىق، و لا ذل مما او مكسوط ي دواوين الفقه(2). ومنىنىنىنىا سنىنىنىنىاقه ال ينىنىنىنىاري رتابنىنىنىنىه منىنىنىنىن نىنىنىنىهاداص الصنىنىنىنىمابة والأعنىنىنىنىلام لعلنىنىنىنىي رضنىنىنىنىي الله عننىنىنىنىه بنىنىنىنىالعلم يقت نىنىنىنىي إ الشنىنىنىنىهاد لنىنىنىنىه بنىنىنىنىالعلم الواسنىنىنىنى ال نياع فيه ، و يفيد ي تقوية ااار معنىا الحنىدي أننىه بنىا العلنىم النكنىنىنىنىو الأو نىنىنىنىد دون لنىنىنىنىاه ، لمنىنىنىنىا منىنىنىنىر أن الأعليينىنىنىنىة المطلقنىنىنىنىة علنىنىنىنىى لنىنىنىنىاه تقت نىنىي انحصنىنىار أانىنى العلنىنىم عننىنىه دون لنىنىاه، فكينىنىف وانىنىي تنىنىدل علنىنىى الأعليية المطلقة. فالنىنىنىنى يظهنىنىنىنىر أن اعنىنىنىنىتراض ابنىنىنىنىن عا نىنىنىنىور علنىنىنىنىى ال ينىنىنىنىار ي انىنىنىنى ه (1) الكمر اميط6/286 . (2) انظر: الإ راف 3/446، منها السنة4/183 .

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 795 - القريننىنىة صنىنىميح مت نىنىه ، فيركنىنىت بنىنى ل نكنىنىار منىنى الحنىنىدي و نكنىنىار إسنىنىناده ريا تقدم بيانه، وبالله التوفيق.