محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث مدينة العلم

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 796 - الخاتمة بعد ا ا التطواف ي جنكاص ا ا الكم ، أحمد الله تعالى أن منَّ على ب زامه، و ا ا آار ما تيسر تحريره ، ولاية ما وسعا تسطاه ي امارية ب الإمام ولقد توصلت من الاله إلى عد نتاأه أهمها: 1- أنفن امارية ب العليا ي الحدي والمساأل با من العلم جليل القدر، وقد سلكه المتقدمون وأفردوه بالتأليف والكم . 2- أن امارية ب عالم ليست بالأمر اليسا، فهي تحتا لت رد ، وقرا أدلة رل من الطرف ، والكعد عن التعصب لأ منهيا. 3- رانتامارية ب الشيخ ال يار وابن عا ور مكنية على طرق دي "أنا مدينة العلم وعلي بابها" التي يتعلق بع ها بروا الحدي وبع ها بأسانيده ومتونه. 4- ورد الحدي عن أربعة من الصمابة ابن عكاه وجابر وعل ي و أنس. 5- سل ال يار ي الكلام على ا ا الحدي مسل أال الحدي ي منه ه وبحيره، ي أن ابن عا ور للب على أسلوبه ي تعقيكه على رتا ال يار ، منهه أال الأصول والفقه والنظر ي أسلو النقد الأدبي. 6- أن ال يار أطلق الصمة عليه، وأما ابن عا ور ف نه رجح ضعفه . 7- أن ميل ال يار للتشي قد أثر ي كيه على الحدي . 8- الحدي يصح إسناده من جمي طرقه ، والصوا أنه منكر معل

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 797 - با ضطرا ريا اهر من استقصا طرقه وتتك ال رواته . 9- أن مدار الحدي على أبي الصلت واو منكر الحدي يحته به إذا انفرد . 10- أنرل من د به ا الم إماا سرقه من أبي الصلت. 11- نكار م الحدي ، فظااره يقت ي أن العلم يإا إ من علي، لأنه الكا الو يد لمدينة العلم ريا او ااار الحدي وا ا فاسد ومردود بالواق ، لأن العلم النكو نقله علي ولاه من الصمابة، ووصل إلينا منه عن لا طريق علي الكيرا ميرل ما رو عن عاأشة وأبي ارير وابن عكاه وابن عيرو ولاام . 12- أنه مخالف للأصول التي اقت ت أف لية الشيخ وأعلييتهيا على علي رضي الله عنهم جميعا عند اويهور . 13- رل الأ ادي التي فيها أن علياً رضي الله عنه أعلم الناه بعد النبي ،ضعيفة تخلو من مقال ريا بينه ال يار نفسه . 14- أن نقاد عليا الحدي الشريف أو النقد والتمرير رانوا من أ د الناه رصا على ا ا الدين ، ومن أريررام لا على سنة نكينا محيد صلى الله عليه وسلم، وقد أفنوا الأعيار ي رتابة الأ ا دي وجمعها ونقداا لتيييي ما صح مما لم يصح من سنة رسولنا الكر ابت ا مرضا الله وذبا للك عن رسولنا فكانت أ كامهم على الروا والمروياص تخ لمعايا نقدية منصفة تحابي أ دا بعيد عن الهوى والعصكية . وي الختام ا ا عيل بشر ، فيا ران فيه من صوا فين الله و ده ، واو ال تف ل ومنَّ به، وما ران فيه من اطأ أو وَاْمَ فيني،

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 798 - ودين الله وأ كامه بريئة منه، والله أسأل أن يعفو عني. وصلى الله وسلم وبارلأ على نبينا محمد و له وصحبه

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 799 - المصادر والمراجع ابن الأثا اوير ، علي بن أبي الكرم، " أسنىد ال ابنىة ي معرفنىة الصنىمابة"، تحقينىق: علي محيد معوض وآار، (دار الكتب العليية، ط1، 1415ه). الأطرابيسنىنىي، أبنىنىو الحسنىنىن اييرينىنىة بنىنىن سنىنىلييان الأطرابلسنىنىي، "منىنىن نىنىدي اييرينىة بنىن سنىنىلييان"، تحقينىق: د. عينىنىر عكنىد السنىنىلام تنىدمر ، لكننىنىان: دار الكتا العربي. الألكنىنىنىنىاني، محينىنىنىنىد ناصنىنىنىنىر النىنىنىنىدين، " سلسنىنىنىنىلة الأ ادينىنىنىنى ال نىنىنىنىعيفة." (ط1، باوص، المكتب الإسلامي). الألكاني، محينىد ناصنىر النىدين، " ضنىعيف اونىام الصنى ا وزيادتنىه "، أ نىرف على طكعه: زاا الشاويش، (ط1، المكتب الإسلامي، باوص). الألكنىنىنىاني، محينىنىنىد ناصنىنىنىر النىنىنىدين، "سلسنىنىنىلة الأ ادينىنىنى الصنىنىنىميمة"، (ط1، باوص، المكتب الإسلامي). الألوسنىنىنىنىي، محينىنىنىنىود نىنىنىنىكر ، "صنىنىنىنىب العنىنىنىنى ا علنىنىنىنىى منىنىنىنىن سنىنىنىنىب الأصنىنىنىنىما "، تحقيق: عكد الله الكخار ، (ط1، أضوا السلف، الرياض، 1417ه). الأمينىنىنىني، عكنىنىنىد امسنىنىنىن، " نىنىنىدي مديننىنىنىة العلنىنىنىم "، (منىنىنىن رتنىنىنىب الشنىنىنىيعة، نشر مرري الأبحا العقدية، الن ف). الكخنىنىار ، محينىنىد بنىنىن إسماعينىنىل،" اونىنىام الصنىنىميح"، ققنىنىه ورقينىنىه : محينىنىد فنىنىنىنىإاد عكنىنىنىنىد الكنىنىنىنىاقي ومحنىنىنىنىب النىنىنىنىدين الخطينىنىنىنىب، (ط1، القنىنىنىنىاار المطكعنىنىنىنىة السلفية، 1403ا).

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 800 - الك و ، الحس بن مسنىعود،" مصنىابيح السنىنة"، تحقينىق: د. يوسنىف عكنىد النىنىنىنىنىرحمن المرعشنىنىنىنىنىلي وآانىنىنىنىنىرون، (ط1، بنىنىنىنىنىاوص: دار المعرفنىنىنىنىنىة للطكاعنىنىنىنىنىة والنشر ،1407ه). ابنىنىن بلكنىنىان، عنىنىلا النىنىدين علنىنىى،" الإ سنىنىان ي تقرينىنىب صنىنىميح ابنىنىن كنىنىان"، تحقيق: عيب الأرناؤط، (ط1، باوص مإسسة الرسالة، 1408ا). بلقاسنىنىم ال نىنىا ، " نىنىيخ اونىنىام الأعظنىنىم محينىنىد الطنىنىاار بنىنىن عا نىنىور ياتنىنىه وآثاره "، (ط1، دار ابن يم، باوص، 1996م). الترم ، محيد بن عيسى، " سنن الترم "، تحقيق أحمنىد محينىد نىارر، (ط1، القاار ، دار الحدي ). التليد ، عكد الله،" أنيس الرفيق ي ترجمة ابن الصديق " م رر مصور . ابن تييية، أحمنىد بنىن عكنىد الحلنىيم الحنىراني، "الفتنىاوى الكنىبرى"، (ط1، دار الكتب العليية، باوص، 1408ه). ابن تييينىة، أحمنىد بنىن عكنىد الحلنىيم الحنىراني، " منهنىا السنىنة النكوينىة ي نقنىض رنىنىلام الشنىنىيعة القدرينىنىنىة "، تحقينىنىق: محينىنىد ر نىنىنىاد سنىنىالم، (ط1، جامعنىنىنىة الإمام محيد بن سعود الإسلامية، 1406ه). ابن تييية أحمد بن عكنىد الحلنىيم،" أ ادينى القصنىاص"، تحقينىق: د. محينىد بنىن لطفي الصكاغ، (المكتب الإسلامي، باوص، ط3 1408ا). ابنىنىنىن جرينىنىنىر، محينىنىنىد الطنىنىنىبر ،" تهنىنىنى يب الآثنىنىنىار وتفصنىنىنىيل معنىنىنىاني اليرابنىنىنىت عنىنىنىن رسول الله  من الأاكار"، تحقيق: ناصر بن سعد الر نىيد، (مكنىة

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 801 - المكرمة مطاب الصفار،1402ا). اونىنىنىنىير ، محينىنىنىنىد بنىنىنىنىن محينىنىنىنىد بنىنىنىنىن يوسنىنىنىنىف،" مناقنىنىنىنىب الأسنىنىنىنىد ال النىنىنىنىب ممُنىنىنىنىيق الكتاأب ومُظهر الع اأب لي بن لالنىب أمنىا المنىإمن أبي الحسنىن علنىنىي بنىنىن أبي طالنىنىب -رضنىنىي الله عننىنىه-"، تحقينىنىق: طنىنىارق الطنطنىنىاو ، (ط1، مكتكة القرآن، 1994م). اووزجنىنىنىنىاني، إبنىنىنىنىراايم بنىنىنىنىن يعقنىنىنىنىو السنىنىنىنىعد ،" أ نىنىنىنىوال الرجنىنىنىنىال "، تحقينىنىنىنىق: عكد العليم عكد العظيم الكَستو ، ( دي ارادمي، بارستان). ابنىنىن اونىنىوز ، جمنىنىال النىنىدين عكنىنىد النىنىرحمن بنىنىن علنىنىي،" الموضنىنىوعاص"، تحقينىنىق: عكنىنىد الرحمن محيد عيريان، (ط1، المدينة المنور : ا لمكتكة السلفية، 1286ه). أبنىنىنىو نىنىنىاتم، عكنىنىنىد النىنىنىرحمن بنىنىنىن محينىنىنىد النىنىنىراز ، " اونىنىنىرح والتعنىنىنىديل"، (مطكعنىنىنىة مجلس داأر المعارف العيريانية بحيدر آباد، الهند). أبنىنىو نىنىاتم، عكنىنىد النىنىرحمن بنىنىن محينىنىد، " علنىنىل الحنىنىدي "، تحقينىنىق محنىنىب النىنىدين الخطيب، (ط1، باوص، دار المعرفة، 1405ا). الحنىنىارم، محينىنىد بنىنىن عكنىنىد الله النيسنىنىابور ، "المسنىنىتدرك علنىنىى الصنىنىميم "، تحقينىنىنىنىق: مصنىنىنىنىطفي عكنىنىنىنىد القنىنىنىنىادر عطنىنىنىنىا، (ط1، بنىنىنىنىاوص: دار الكتنىنىنىنىب العليية، 1411ا). ابنىنىن كنىنىان، محينىنىد بنىنىن كنىنىان الكسنىنىتي. "المجنىنىرو منىنىن امنىنىدث وال نىنىعفا والمترورنى "، تحقينىق: محينىود إبنىنىراايم زاينىد، (ط1، لنىب: دار النىنىوعي 1396ا).

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 802 - ابنىنىن نىنىر، أبنىنىو الف نىنىل أحمنىنىد بنىنىن علنىنىي العسنىنىقلاني،" تقرينىنىب التهنىنى يب"، تحقيق: محيد عوامة، (سوريا دار الر يد، ط1، 1406ا). ابنىنىنىن نىنىنىر، أحمنىنىنىنىد بنىنىنىن علنىنىنىنىى العسنىنىنىقلاني،" لسنىنىنىنىان المينىنىنىيان "، دار الكتنىنىنىنىا الإسلامي، (ط1، باوص، دار المعرفة، 1379ه). ابنىنىنىنىن نىنىنىنىر، أحمنىنىنىنىد بنىنىنىنىن علنىنىنىنىي العسنىنىنىنىقلاني،" تهنىنىنىنى يب التهنىنىنىنى يب"، (ط1، باوص دار الفكر، 1404ا). ابن ر، أحمد بن علي،" تع يل المنفعة بيواأد رجال الأأينىة الأربعنىة "، تحقينىنىنىنىق: د. إرنىنىنىنىرام الله إمنىنىنىنىداد الحنىنىنىنىق، (دار الكشنىنىنىنىاأر نىنىنىنىنى بنىنىنىنىاوص، ط1، 1996م). ابن يم، علي بن أحمد بن سعيد الأندلسي، "الفصنىل ي الملنىل والأانىوا والنمل"، (مكتكة الخانَي، القاار ). ابنىنىن نكنىنىل، أبنىنىو عكنىنىد الله أحمنىنىد بنىنىن محينىنىد بنىنىن نكنىنىل الشنىنىيكاني، " ف نىنىاأل الصنىنىنىنىنىمابة"، تحقينىنىنىنىنىق: د. وصنىنىنىنىنىي الله محينىنىنىنىنىد عكنىنىنىنىنىاه، (ط1، مإسسنىنىنىنىنىة الرسالة، باوص، 1403ه). ابن نكل، أحمد بن محيد الشنىيكاني،"المسنىند"، تحقينىق: نىعيب الأرننىاؤوط وآارون، (ط1، باوص: مإسسة الرسالة، 1414ا). الخطينىنىنىنىنىب، أحمنىنىنىنىنىد بنىنىنىنىنىن علنىنىنىنىنىى الك نىنىنىنىنىداد ، " تنىنىنىنىنىاريخ ب نىنىنىنىنىداد"، (دار الكتنىنىنىنىنىب العليية- باوص). الخطيب، أحمد بن علنىي بنىن ثابنىت الك نىداد ،" الكفاينىة ي علنىم الرواينىة"،

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 803 - تحقيق: إبراايم حمد المدني وآار، المدينة المنور . المكتكة العليية. الخطينىنىنىنىب، أحمنىنىنىنىد بنىنىنىنىن علنىنىنىنىي بنىنىنىنىن ثابنىنىنىنىت،" تلخنىنىنىنىيص المتشنىنىنىنىابه ي الرسنىنىنىنىم "، تحقينىنىنىنىنىق: سُنىنىنىنىنىكينة الشنىنىنىنىنىهابي، (طنىنىنىنىنىلاه للدراسنىنىنىنىنىاص والترجمنىنىنىنىنىة والنشنىنىنىنىنىر، دمشق، ط1، 1985م). الخليلنىنىنىنىنىنىي، الينىنىنىنىنىنىل بنىنىنىنىنىنىن عكنىنىنىنىنىنىد الله القنىنىنىنىنىنىيويني، " الإر نىنىنىنىنىنىاد ي معرفنىنىنىنىنىنىة علينىنىنىنىنىنىا الحنىنىدي "، تحقينىنىق: د. محينىنىد سنىنىعيد عينىنىر، (مكتكنىنىة الر نىنىد، الرينىنىاض، ط1، 1409ه). الدارقطني، على بن عير." العلنىل النىوارد ي الأ ادينى النكوينىة." تحقينىق: د. محفوظ الرحمن السفلي، (ط1، الرياض، دار طيكة). النىنىنىنىنىدارقطني، علنىنىنىنىنىى بنىنىنىنىنىن عينىنىنىنىنىر، " العلنىنىنىنىنىل النىنىنىنىنىوارد ي الأ ادينىنىنىنىنى النكوينىنىنىنىنىة"، (القسنىنىم المنىنىتيم)، تعلينىنىق: محينىنىد بنىنىن صنىنىا الدباسنىنىي، (ط1، النىنىدمام دار ابن اووز ، 1410ا). النىدارقطني، علنىي بنىن عينىر،" المإتلنىنىف والمختلنىف"، تحقينىق: موفنىق بنىن عكنىنىد الله بن عكد القادر، (ط1، باوص: دار ال ر الإسلامي، 1406ه). النىنىنىدالو ، نىنىنىاه عكنىنىنىد العيينىنىنىي لنىنىنىلام كنىنىنىيم،"مختصنىنىنىر التمفنىنىنىة ا ثنىنىنىني عشنىنىنىرية "، ترجمه للعربية : للام محينىد بنىن محينىي النىدين بنىن عينىر الأسنىليي، ااتصنىره وا به: العلامة العراق محيود كر الألوسنىي، ققنىه وعلنىق وا نىيه: محب الدين الخطيب، (القاار : المطكعة السلفية، 1373 ا). النىنىدَّوَّاني، محينىنىد بنىنىن أسنىنىعد الصنىنىديقي،" الح نىنىه الكنىنىاار ي إفمنىنىام الطاأفنىنىة

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 804 - الكنىنىنىافر الفنىنىنىاجر "، تحقينىنىنىق: د. عكنىنىنىد الله نىنىنىا علنىنىنىي منينىنىنىب، (مكتكنىنىنىة الإمام الكخار ، ط1، 1420ه). ال ابي، شمس الدين أبو عكد الله محيد بن أحمد، " سنىا أعنىلام الننىكلا "، (ط3، مإسسة الرسالة، 1405ه). النىنىنى ابي، شمنىنىنىس النىنىنىدين أبنىنىنىو عكنىنىنىد الله محينىنىنىد بنىنىنىن أحمنىنىنىد، " تنىنىنى رر الحفنىنىنىاظ"، (دار الكتب العليية، باوص، ط1، 1419ه). النىنى ابي، شمنىنىس النىنىدين محينىنىد بنىنىن أحمنىنىد، "الكا نىنىف ي معرفنىنىة منىنىن لنىنىه رواينىنىة ي الكتنىنىب السنىنىتة"، تحقينىنىق: محينىنىد عوامنىنىة، (ط1، جنىنىد : دار القكلنىنىة لليرقافة الإسلامية، 1413ه). النىنىنى ابي، شمنىنىنىس النىنىنىدين محينىنىنىد بنىنىنىن أحمنىنىنىد، "مينىنىنىيان ا عتنىنىنىدال ي نقنىنىنىد الرجنىنىنىال "، تحقيق: علي محيد الك او ، (ط1، باوص: دار المعرفة، 1382ا). النىنىنىنىنى ابي، شمنىنىنىنىنىس النىنىنىنىنىدين محينىنىنىنىنىد بنىنىنىنىنىن أحمنىنىنىنىنىد، " الموقظنىنىنىنىنىة ي علنىنىنىنىنىم مصنىنىنىنىنىطلح الحنىنىدي "، اعتنىنىا بنىنىه: عكنىنىد الفتنىنىاح أبنىنىو لُنىنىدا ، (ط1، لنىنىب: مكتكنىنىة المطكوعاص الإسلامية،1412ه). النى ابي، شمنىنىس النىدين محينىنىد بنىنىن أحمنىد، "الم نىنىني ي ال نىعفا "، تحقينىنىق: ننىنىور الدين عتر. النىنى ابي، شمنىنىس النىنىدين محينىنىد بنىنىن أحمنىنىد،" موضنىنىوعاص المسنىنىتدرك "، مخطنىنىوط نُشنىنىنىنىنىنىنىر ي برننىنىنىنىنىنىنىامه جوامنىنىنىنىنىنىنى الكلنىنىنىنىنىنىنىم المجنىنىنىنىنىنىنىاني التنىنىنىنىنىنىنىاب لموقنىنىنىنىنىنىنى الشنىنىنىنىنىنىنىككة الإسلامية، (ط1، 2004م).

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 805 - النىراز ، أبنىنىو عكنىنىد الله محينىنىد بنىنىن عينىنىر بنىنىن الحسنىنىن،"امصنىنىول"، تحقينىنىق: د. طه جابر العلواني، (ط3، باوص، مإسسة الرسالة، 1418ا). ابنىنىن رجنىنىب، عكنىنىد النىنىرحمن بنىنىن أحمنىنىد، " نىنىرح علنىنىل الترمنىنى "، تحقينىنىق: همنىنىام عكد الر يم سعيد، (ط1، عيان، مكتكة المنار، 1407ا). ر نىنىنىنىيد رضنىنىنىنىا، محينىنىنىنىد ر نىنىنىنىيد بنىنىنىنىن علنىنىنىنىي رضنىنىنىنىا، " رسنىنىنىنىاأل السنىنىنىنىنة والشنىنىنىنىيعة"، (ط2، دار المنار، القاار ، 1366ا). اليررشنىنىنىنىي، بنىنىنىنىدر النىنىنىنىدين محينىنىنىنىد بنىنىنىنىن عكنىنىنىنىد الله، "النكنىنىنىنىت علنىنىنىنىى مقدمنىنىنىنىة ابنىنىنىنىن الصنىنىنىنىنىنىلاح"، تحقينىنىنىنىنىنىنىق: د. زينىنىنىنىنىنىن العابنىنىنىنىنىنىنىدين، (ط1، الرينىنىنىنىنىنىاض : أضنىنىنىنىنىنىنىوا السلف، 1421ا). اليررشنىنىنىنىنىي، بنىنىنىنىنىدر النىنىنىنىنىدين محينىنىنىنىنىد بنىنىنىنىنىن عكنىنىنىنىنىد الله،" الكمنىنىنىنىنىر امنىنىنىنىنىيط ي أصنىنىنىنىنىول الفقه"، (دار الكتبي، ط1، 1414ه). اليررلي، اا الدين بن محيود بنىن محينىد بنىن علنىي بنىن فنىاره، "الأعنىلام"، (دار العلم لليلاي ، ط15، 2002.) سكط ابن الع يي، براان الدين إبراايم بن محيد،" ا لتكاط بمعرفنىة منىن رمنىنىنىي بنىنىنىا اتلاط"، تحقينىنىنىق: فنىنىنىواز أحمنىنىنىد زمنىنىنىر ، (ط1، بنىنىنىاوص: دار الكتا العربي، 1408ه). سنىنىكط ابنىنىن الع ينىنىي، برانىنىان النىنىدين إبنىنىراايم بنىنىن محينىنىد،" الكشنىنىف الحيرينىنى عينىنىنىن رمنىنىنىي بوضنىنىنى الحنىنىنىدي "، تحقينىنىنىق: صنىنىنىكمي السنىنىنىنىامراأي، (ط1، باوص: عالم الكتب، 1407ا).

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 806 - السنىنىنىككي، تنىنىنىا النىنىنىدين عكنىنىنىد الوانىنىنىا بنىنىنىن تقنىنىنىي النىنىنىدين،" قاعنىنىنىد ي اونىنىنىرح والتعنىنىنىديل"، تحقينىنىنىنىق: عكنىنىنىد الفتنىنىنىنىاح أبنىنىنىو لنىنىنىنىد ، (بنىنىنىاوص دار الكشنىنىنىنىاأر، ط5، 1410ا). السنىنىككي، زينىنىن النىنىدين أبي يحنىنىنىى زررينىنىا بنىنىن محينىنىنىد الأنصنىنىار ، "فنىنىتح الكنىنىنىاقي بشنىنىنىنىنىرح ألفينىنىنىنىنىة العراقنىنىنىنىنىي"، تحقينىنىنىنىنىق: منىنىنىنىنىاار الفمنىنىنىنىنىل وآانىنىنىنىنىر، (ط1، دار الكتب العليية، 1422ه). السنىنىنىخاو ، محينىنىنىد بنىنىنىن عكنىنىنىد النىنىنىرحمن، "المقاصنىنىنىد الحسنىنىنىنة ي بينىنىنىان ريرنىنىنىا منىنىنىن الأ ادينى المشنىنىتهر علنىنىى الألسنىنىنة"، تحقينىق: محينىنىد عيرينىنىان الخشنىنىت، (ط1، باوص: دار الكتا العربي، 1405ه). السنىنىنىنىنىلفي، أحمنىنىنىنىنىد بنىنىنىنىنىن محينىنىنىنىنىد الأصنىنىنىنىنىكهاني،" اونىنىنىنىنىي اليرالنىنىنىنىنى منىنىنىنىنىن المشنىنىنىنىنىيخة الك دادينىنىنىة"، (مخطنىنىنىوط نُشنىنىنىر ي برننىنىنىامه جوامنىنىنى الكلنىنىنىم المجنىنىنىاني التنىنىنىاب لموق الشككة الإسلامية). السنىيعاني، عكنىد الكنىر بنىن محينىد،" الأنسنىا "، تحقينىق: عكنىد النىرحمن بنىنىن يحنىنىى المعلينىنىي، (مجلنىنىس داأنىنىر المعنىنىارف العيريانينىنىة، ينىنىدر آبنىنىاد، ط1، 1382ه). السنىنىنىيوطي، عكنىنىنىد النىنىنىرحمن بنىنىنىن أبي بكنىنىنىر،" تنىنىنىدريب النىنىنىراو ي نىنىنىرح تقرينىنىنىب الننىنىنىنىنىواو "، تحقينىنىنىنىنىق: أبنىنىنىنىنىو قتيكنىنىنىنىنىة نظنىنىنىنىنىر محينىنىنىنىنىد الفارينىنىنىنىنىابي، (دار طيكنىنىنىنىنىة- الرياض ). السنىنىنىيوطي، عكنىنىنىد النىنىنىرحمن بنىنىنىن أبي بكنىنىنىر،"النىنىنىلآلى المصنىنىنىنوعة ي الأ ادينىنىنى

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 807 - الموضنىنىوعة"، تحقينىنىق: صنىنىلاح بنىنىن محينىنىد بنىنىن عوي نىنىة، (ط1، بنىنىاوص: دار الكتب العليية، 1417ه). السنىنىنىيوطي، عكنىنىنىد النىنىنىرحمن بنىنىنىن أبي بكنىنىنىر ألفينىنىنىة السنىنىنىيوطي ي علنىنىنىم الحنىنىنىدي ، صممه و ر ه : الأستاذ أحمد محيد ارر، (المكتكة العليية). نىنىنىنىنىاا ، عينىنىنىنىنىر بنىنىنىنىنىن أحمنىنىنىنىنىد،" تنىنىنىنىنىاريخ أسمنىنىنىنىنىا اليرقنىنىنىنىنىاص"، تحقينىنىنىنىنىق: صنىنىنىنىنىكمي السامراأي، (الدار السلفية، الكويت، ط1، 1404ا). الشنىنىنىوراني، محينىنىنىد بنىنىنىن علنىنىنىي، " الفواأنىنىنىد المجيوعنىنىنىة ي الأ ادينىنىنى الموضنىنىنىوعة"، تحقيق: عكد الرحمن بن يحي المعليي، (دار الكتب العليية، باوص). الصالحي، محيد بن يوسف، "سكل الهدى والر اد ي سا اا العكنىاد"، تحقينىنىنىق: عنىنىنىادل أحمنىنىنىد ولنىنىنىاه، (ط1، دار الكتنىنىنىب العليينىنىنىة، بنىنىنىنىاوص، 1414ه). الطكاع، إياد، "محيد الطاار ابنىن عا نىور علامنىة الفقنىه وأصنىول التفسنىا"، سلسلة عليا ومفكرون، (ط1، باوص: دار القلم، 1426ا). الطبراني، سلييان بن أحمد، "المع نىم الككنىا"، تحقينىق: حمنىد عكنىد المجينىد السلفي، (ط2، الموصل: العلوم والحكم، 1404ا). الطنىبر ، محنىب النىدين أحمنىد بنىن عكنىد الله،" ذانىاأر العقنىبى ي مناقنىنىب ذو العقبى"، (دار الكتب المصرية، 1356ه). ابنىنىن عا نىنىور، محينىنىد الطنىنىاار،" تحقيقنىنىاص وأنظنىنىار ي القنىنىرآن والسنىنىنة"، (دار سمنون، تونس ط2، 1429ا).

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 808 - ابن عكد البر، يوسف بن عكنىد الله القنىرطبي، " جنىام بينىان العلنىم وف نىله"، تحقينىنىنىق: أبي الأ نىنىنىكال النىنىنىياا ، (دار ابنىنىنىن اونىنىنىوز ، السنىنىنىعودية، ط1 1414ه). الع لوني، إسماعيل بن محيد اورا ي، " رشنىف الخفنىا وميينىل الإلكنىاه"، تحقيق: عكد الحييد بن أحمد، (ط1، المكتكة العصرية، 1420ا). ابنىنىن عنىنىد ، عكنىنىد الله بنىنىن عنىنىد اورجنىنىاني، " الكامنىنىل ي ضنىنىعفا الرجنىنىال "، تحقيق: يحي مختار لياو ، (ط3، باوص: دار الفكر، 1409ا). العراقنىي، أبنىو الف نىل زينىن النىدين عكنىنىد النىر يم بنىن الحسنى ، ( نىرح التكصنىنىر والتنىنى رر )، تحقينىنىق: منىنىاار فمنىنىل وآانىنىر، (ط1، بنىنىاوص، دار الكتنىنىب العليية، 1423 ه). العراقنىنىنىي، زينىنىنىن النىنىنىدين عكنىنىنىد النىنىنىر يم بنىنىنىن الحسنىنىنى ،" ذينىنىنىل مينىنىنىيان ا عتنىنىنىدال"، تحقينىنىنىنىق: علنىنىنىنىي محينىنىنىنىد معنىنىنىنىنىوض وآانىنىنىنىر، (ط1، بنىنىنىنىاوص، دار الكتنىنىنىنىنىب العليية، 1416ا). ابن العربي، محينىد بنىن عكنىد الله المعنىافر ، "أ كنىام القنىرآن "، تحقينىق: محينىد عكد القادر عطا، (دار الكتب العليية، باوص، ط3 1424 ا). ابنىنىنىن عسنىنىنىارر، علنىنىنىي بنىنىنىن الحسنىنىنىن بنىنىنىن اكنىنىنىة الله،" تنىنىنىاريخ دمشنىنىنىق"، تحقينىنىنىق: عيرو بن لرامة العيرو ، (دار الفكر، 1415 ه). العقيلنىنىي، أبنىنىو جعفنىنىر محينىنىد بنىنىن عينىنىرو، " ال نىنىعفا الككنىنىا"، تحقينىنىق: عكنىنىد المعطي قلع ي، (ط1، دار المكتكة العليية، باوص، 1404ا.)

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 809 - العلاأي، صلاح النىدين أبنىو سنىعيد الينىل بنىن ريكلنىد ، "إجمنىال الإصنىابة ي أقنىنىنىنىوال الصنىنىنىنىمابة"، تحقينىنىنىنىق: د. محينىنىنىنىد سنىنىنىنىلييان الأ نىنىنىنىقر، (جمعينىنىنىنىة إ يا الترا الإسلامي، الكويت، ط1 1407ه). العلنىنىنىنىنىنىي، اينىنىنىنىنىنىا ثنىنىنىنىنىنىامر، "الشنىنىنىنىنىنىيخ محينىنىنىنىنىنىد الطنىنىنىنىنىنىاار بنىنىنىنىنىنىن عا نىنىنىنىنىنىور ومنه نىنىنىنىنىنىه ي التفسا". (ط1، دار اليرقافة، قطر، 1994م). ال يار ، أحمنىد بنىن الصنىديق،" الكمنىر العيينىق ي مروينىاص ابنىن الصنىديق"، (دار الكتبي، القاار ، ط2007م). ال يار ، أحمد بن محيد بن الصديق، "فتح المل العلي بصنىمة نىدي با مدينة العلم علي"، (إصدار وا ة آل الكيت –فلسط ). ال ُيَنىنىنىارِ ، أحمنىنىنىد بنىنىنىن محينىنىنىد بنىنىنىن الصنىنىنىد يق، " المنىنىنىداو لعلنىنىنىل اونىنىنىام الصنىنىنى ا و ر ي المناو "، (ط1، القاار : دار الكتبي، 1996م). ال يار ، أحمنىد بنىن الصنىديق،" اونىوا المفينىد للسنىاأل المسنىتفيد"، تحقينىق: بدر العيراني، (دار الكتب العليية، باوص، ط1، 1423ه). الفنىنىتح الربنىنىاني منىنىن فتنىنىاوى الإمنىنىام الشنىنىوراني . للشنىنىوراني، محينىنىد بنىنىن علنىنىي بنىنىن محينىنىنىد، تحقينىنىنىق: أبنىنىنىو مصنىنىنىعب محينىنىنىد صنىنىنىكمي نىنىنىلاق، مكتكنىنىنىة اوينىنىنىل اوديد، صنعا . فتح الم ي بشرح الفينىة الحنىدي للعراقنىي . السنىخاو ، محينىد بنىن عكنىد النىرحمن . تحقيق: علي س ، مصر، مكتكة السنة، ط 1 1424ا. ابنىنىن قدامنىنىة، عكنىنىد الله بنىنىن أحمنىنىد بنىنىن محينىنىد اوينىنىاعيلي،" المنتخنىنىب منىنىن علنىنىل

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 810 - الخنىنىلال"، تحقينىنىق: طنىنىارق بنىنىن عنىنىوض الله بنىنىن محينىنىد، دار الراينىنىة للنشنىنىر والتوزي . القنىنىرطبي، محينىنىد بنىنىن أحمنىنىد الأنصنىنىار ، " اونىنىام لأ كنىنىام القنىنىرآن "، تحقينىنىق: أحمنىنىد البردوني وآار، (دار الكتب المصرية، القاار ، ط2، 1384ا). القشنىنىنىا ، مسنىنىنىلم بنىنىنىن الح نىنىنىا النيسنىنىنىابور ، " صنىنىنىميح مسنىنىنىلم"، تحقينىنىنىق: محيد فإاد عكد الكاقي، (ط1، باوص دار إ يا الترا العربي). ابنىنىنىنىن قُطْلُوْبنىَ َنىنىنىنىا، زينىنىنىنىن النىنىنىنىدين قاسنىنىنىنىم اوينىنىنىنىا ،" اليرقنىنىنىنىاص ممنىنىنىنىن لم يقنىنىنىنى ي الكتنىنىنىنىب السنىنىتة"، تحقينىنىق: نىنىاد بنىنىن محينىنىد بنىنىن سنىنىالم آل نعينىنىان، (مررنىنىي النعينىنىان للكمو والدراساص الإسلامية وتحقيق الترا ، اليين، ط1 1432ه). القطيعنىنىي، أحمنىنىد بنىنىن جعفنىنىر،" جنىنىي الألنىنىف ديننىنىار"، تحقينىنىق: بنىنىدر بنىنىن عكنىنىد الله الكدر، (ط1، الكويت دار النفاأس، 1414 ا). ابنىنىن ريرنىنىا، إسماعينىنىل بنىنىن عينىنىر الكصنىنىر ، " الكداينىنىة والنهاينىنىة"، تحقينىنىق: عكنىنىد الله بن عكد امسن الترري، (دار ا ر، ط1، 1418ا). ابنىنىن ريرنىنىا، إسماعينىنىل بنىنىن عينىنىر الدمشنىنىقي،" التكيينىنىل ي اونىنىرح والتعنىنىديل ومعرفنىنىة اليرقنىنىاص وال نىنىعفا والمجااينىنىل"، تحقينىنىق: د. نىنىاد بنىنىن محينىنىد بنىنىنىن سنىنىنىالم آل نعينىنىنىان، (النىنىنىيين مررنىنىنىي النعينىنىنىان للكمنىنىنىو والدراسنىنىنىاص الإسلامية وتحقيق الترا ط1، 1432ه). الكشيا ، محيد أنور اه، " العرف الش نىرح سنىنن الترمنى "، تصنىميح: الشيخ محيود ارر، (ط1، دار الترا العربي، باوص، 1425ه).

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 811 - ابن الكيال، برراص بن أحمد الخطينىب،" الكوارنىب الننىااص ي معرفنىة منىن الروا اليرقنىاص"، تحقينىق: عكنىد القينىوم عكنىد ر الننىبي، (ط1، بنىاوص: دار المأمون، 1981م). اللكننىو ، محينىد عكنىد الحنىي بنىن محينىد الهننىد ، "الرفنى والتكيينىل ي اونىرح والتعنىنىنىديل"، تحقينىنىنىنىق: عكنىنىنىد الفتنىنىنىنىاح أبنىنىنىو لنىنىنىنىد ، (ط3، لنىنىنىب مكتنىنىنىنىب المطكوعاص الإسلامية، 1407ه). ابن مردويه، أحمد بن محيد،" جي فينىه أ ادينى أبنىو الشنىيخ ابنىن ينىان"، تحقيق: بدر الكدر، (ط1، الرياض مكتكة الر د، 1414ه). المرعشلي، يوسف المرعشلي، "نيرنىر اونىواار والنىدرر ي علينىا القنىرن الرابنى عشر"، (ط1، باوص: دار المعرفة، 1427ه). المنىنىي ، يوسنىنىف بنىنىن عكنىنىد النىنىرحمن " تهنىنى يب الكينىنىال ي أسمنىنىا الرجنىنىال "، تحقينىنىق: د. بشار عواد معروف، (ط4، باوص مإسسة الرسالة، 1406ه). المظهنىنىنىنىنىنىر ، محينىنىنىنىنىنىد ثننىنىنىنىنىنىا الله،" التفسنىنىنىنىنىنىا المظهنىنىنىنىنىنىر "، تحقينىنىنىنىنىنىق: لنىنىنىنىنىنىلام ننىنىنىنىنىنىبي التونسي، (مكتكة الر دية، بارستان، ط1، 1412ه). معرفة أنواع علوم الحنىدي ، ابنىن الصنىلاح، عيرينىان بنىن عكنىد النىرحمن . تحقينىق: ماار الفمل وآار، (ط1، دار الكتب العليية، 1423ا). ابنىنىن معنىنى ، يحنىنىى بنىنىن معنىنى ، " سنىنىإا ص ابنىنىن اونينىنىد"، تحقينىنىق أحمنىنىد محينىنىد نور سيف، (ط1، مكتكة الدار، المدينة المنور ، 1408ا). ابنىنىنىن معنىنىنى ، يحنىنىنىى بنىنىنىن معنىنىنى ، "معرفنىنىنىة الرجنىنىنىال رواينىنىنىة أحمنىنىنىد بنىنىنىن محينىنىنىد بنىنىنىن