محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث مدينة العلم

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 748 - ابن عد ا ا الحدي ي ترجمته وقال : "منكر الإسناد والم "(1). الطريح الثالثة: يرويها عيسى بن يونس، عن الأعمش: أارجهنىنىنى ا الآجنىنىنىر ي الشنىنىنىريعة 4/2069 1551 وابنىنىنىن عنىنىنىد ي الكامل 6/302 كلاهما من طرياح عثماان بان عباد الله بان عمارو بان عثمااان المغربااي عنااه. وهااذا الطريااح فيااه عثمااان، قنىنىال ابنىنىن عنىنىد : " د ي رل موض بالمنارا عن اليرقاص "(2)،وقال ابن كنىان: " ي نى الحدي على اليرقاص يحل رتب دييره إ اعتكارا " (3). الطريح الرابعة: يرويها سحيان بن وكيع ، عن أبيه، عن الأعمش. أار روايته ابن عد أي اً 4/473،بعنىد أن ذرنىر الحنىدي منىن طريق سعيد بن عقكة ، وثناه عنىن بعنىض الكنى اب ، عنىن سنىفيان بنىن ورينى ، عن أبيه، عن الأعيش. أما رواية سعيد بن جبير عن ابن عباس: فأارجهنىنىنىنىا ابنىنىنىنىن الم نىنىنىنىاز ي مناقنىنىنىنىب علنىنىنىنىي ص 143 (127) أابرننىنىنىنىا محيد بن أحمد بن سهل النمنىو ، عنىن أبي طنىاار إبنىراايم بنىن محينىد بنىن عينىر بنىنىن يحنىنىى العلنىنىو ، نىنىدثنا عينىنىر بنىنىن عكنىنىد الله بنىنىن محينىنىد بنىنىن عكينىنىد الله، نىنىدثنا (1) الكامل4/473 . (2) الكامل1/301 . (3) المجرو2/102 .

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 749 - عكد الرزاق بن سلييان بن لالب الأزد ، دثنا رباح ومحينىد بنىن سنىعيد بنىن نىنىر كيل ، نىنىدثنا أبنىنىو عكنىنىد ال نىنىني الحسنىنىن بنىنىن علنىنىي، نىنىدثنا عكنىنىد الوانىنىا بنىنىن همنىام، نىدثني أبي عنىن أبينىنىه، عنىن سنىعيد بنىنىن جكنىا، عنىن ابنىنىن عكنىاه، عنىن الننىنىبي  قال: "أنا مدينة اونة وعلي بابها، فين أراد اونة فليأتها من بابها" . ثانيا: حديث جابر : وله عنه طريق ان: الطريح الأولى: عبد الرحمن بن بهمان . أارجه ا ابن كان ي المجنىرو 1 /152،وابنىن عنىد ي الكامنىل 1/316،وابنىنىن المقنىنىرا ي المع نىنىم ص 84 (175)،و الحنىنىارم ي المسنىنىتدرك 3/138 (4639)،والخطينىنىنىنىب ي تنىنىنىنىاريخ ب نىنىنىنىداد 3/181،وابنىنىنىنىن الم نىنىنىنىاز ي مناقنىنىنىنىنىنىنىب علنىنىنىنىنىنىنىي ص136 (120)،وابنىنىنىنىنىنىنىن عسنىنىنىنىنىنىنىارر ي تنىنىنىنىنىنىنىاريخ دمشنىنىنىنىنىنىنىق 42/384،وابنىن اونىنىوز ي الموضنىوعاص 1/353 كلهاام منىن طرينىنىق أحمنىنى د بن عكد الله أبو جعفر المُإدا ، نىدثنا عكنىد النىرزاق ، أابرننىا سنىفيان اليرنىور ، عن عكد الله بن عيريان بن ايريم، عن عكد الرحمن بن بهيان . وذرنىنىنىر ابنىنىنىن اونىنىنىوز أن أحماااد بااان طااااهر بااان حرملاااة بااان يحياااى المصاااري تنىنىنىاب المنىنىنىإد فأارجنىنىنىه عنىنىنىن عكنىنىنىد النىنىنىرزاق ميرلنىنىنىه سنىنىنىوا . ولم أقنىنىنىف على من أار روايته . قنىنىال ابنىنىن عنىنىد : "وانىنى ا نىنىدي منكنىنىر موضنىنىوع ، أعلنىنىم أارجنىنىه عن عكد الرزاق إ أحمد بن عكد الله المإد ا ا".

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 750 - وقال ابن اووز: " ا ا دي يصح من جمي الوجوه ". الطريح الثانية: الحسين بن علي بن أبي طالب: أارجه ا ابن اذان ي: اصاأص علي –ريا ي اللآ المصنوعة 1/307-،والدارقطني ي المإتلف والمختلف 2/642،والخطيب الك داد ي تلخيص المتشابه 1/161،وابن عسارر ي تاريخ دمشق 42/382 جميعهم من طريق الحس بن عكد الله التيييي ، دثنا كيب بن النعيان، عن جعفر بن علي بن س بن علي بن أبي طالب، عن أبيه، عن جده، عنه به. وفيه قصة. ثالثا: حديث علي بن أبي طالب : له عنه ثلاثة طرق : الأول: يرويه سلمة بن كهيل ، عن عبد الرحمن الصنابحي، عن علي : وااتلف عن سلية ي إسناده من ستة أوجه : 1- فير يروى عنه ، عن الصنابحي، عن علي. 2- ومر يروى عنه ، عن أبي عكدالرحمن ، عن علي. 3- ومر يروى عنه ، عن علي. 4- ومر يروى عنه ، عن رجل ، عن الصنابحي، عن علي. 5- ومر يروى عنه ، عن سويد بن لفلة، عن الصنابحي، عن علي . 6- ومر يروى عننىه ، عنىن سنىويد بنىن لفلنىة، عنىن الصنىنابحي، عنىن علنىي ،ولم يسنده .

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 751 - أما الوجه الأول: سلمة، عن الصنابحي، عن علي . فأارجنىنىنىنىه الآجنىنىنىنىر ي الشنىنىنىنىريعة 4 /2069 (1550)،والقطيعنىنىنىنىي ي جنىنىي الألنىنىف ديننىنىار ص 333 (216)،و أبنىنىو طنىنىاار السنىنىلفي ي اونىنىي اليرالنىنىنىنىنى منىنىنىنىنىنىن المشنىنىنىنىنىنىيخة الك دادينىنىنىنىنىنىة ص 68 (48)،منىنىنىنىنىن طرينىنىنىنىنىنىق بحنىنىنىنىنىنىر بنىنىنىنىنىنىن الف نىنىل، وأبنىنىو نعنىنىيم ي معرفنىنىة الصنىنىمابة 1 /88 (347) نىنىدثنا أبنىنىو بكنىنىر بنىنىن انىنىلاد وفنىنىاروق الخطنىنىابي، وابنىنىن عسنىنىارر ي تنىنىاريخ دمشنىنىق 42 /378 منىنىنىن طرينىنىنىنىق إسماعينىنىنىنىل بنىنىنىنىن موسنىنىنىنىى الفنىنىنىنىيار ، وابنىنىنىنىن اونىنىنىنىوز ي الموضنىنىنىنىوعاص 1/349 من طريق محيد بن أحمد بن الصواف ثمانييهم عن إبنىراايم بنىن عكد الله الْكَش يي عن محيد بن عير الرومي. وأارجه أبو نعيم ي الحلية 1 /64 من طريق الحسن بنىن سنىفيان ، ثننىنىنىنىا عكنىنىنىنىد الحيينىنىنىنىد بنىنىنىنىن بحنىنىنىنىر، ومنىنىنىنىن طريقنىنىنىنىه ابنىنىنىنىن اونىنىنىنىير ي مناقنىنىنىنىب الأسنىنىنىنىد ال النىنىنىنىنىنىنىنىنىنىب علنىنىنىنىنىنىنىنىنىنىي بنىنىنىنىنىنىنىنىنىنىن أبي طالنىنىنىنىنىنىنىنىنىنىب ص 30 (29)،وابنىنىنىنىنىنىنىنىنىنىن اونىنىنىنىنىنىنىنىنىنىوز ي الموضوعاص 1/349. وأارجنىنىنىه ابنىنىنىن الم نىنىنىاز ي مناقنىنىنىب علنىنىنىي ص 144 (129)،وابنىنىنىن عسنىنىنىنىنىنىارر ي تنىنىنىنىنىنىاريخ دمشنىنىنىنىنىنىق 42 /378،والنىنىنىنىنىنى ابي ي مينىنىنىنىنىنىيان ا عتنىنىنىنىنىنىدال 2/251 ثلاثتهم من طريق سويد بن سعيد . ثلاثيهم (الرومي، وابن بحار، وساويد عنىن نىري ، عنىن سنىلية بنىنىن رهينىنىل ، عنىنىن الصنىنىنابحي، عنىنىن علنىنىي قنىنىال: قنىنىال رسنىنىول الله  :" أننىنىا مدينة العلم وعلي بابها فين أراد العلم فليأص با المدينة".

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 752 - أما الوجه الثاني: سلمة، عن أبي عبدالرحمن ، عن علي. فأارجنىنىه الآجنىنىر ي الشنىنىريعة 4 /2068 (1549)،وابنىنىن اونىنىوز ي الموضوعاص كلاهما من طرينىق نى اع بنىن نى اع ، نىدثنا عكنىد الحيينىد بن بحر، دثنا ري ، دثنا سلية بن رهينىل ، عنىن أ عكنىد النىرحمن ، عنىن علي  قال: قال رسول الله  :" أنا مدينة الفقه وعلي بابها. أما الوجه الثالث: سلمة، عن علي. فنى رر الترمنى ي السنىنن 6 /82 أن بع نىنىهمأارجنىه عنىن نىنىري اك ا ولم أقف على من أار ا ه الرواية فييا ب يد من مصادر . أما الوجه الرابع: سلمة، عن رجل ، عن الصنابحي، عن علي. فقنىنىنىد ذرنىنىنىر النىنىنىدارقطني ي العلنىنىنىل 3 /247 أن نىنىنىريك اً أارجنىنىنىه عنىنىنىن سنىنىلية اكنىنى ا ولم أقنىنىف علنىنىى منىنىن أارجنىنىه عنىنىن نىنىري و منىنىن أانىنىر انىنى ه الرواية فييا ب يد من مصادر. أما الوجه الخامس: سلمة، عن سويد بن غحلة، عن الصنابحي، عان علي . فأارجنىنىنىنىنىنىنىه الترمنىنىنىنىنىنىنى ي السنىنىنىنىنىنىنىنن 6 /82 (3723)،والطنىنىنىنىنىنىنىبر ي تهنىنىنى يب الآثنىنىنىار مسنىنىنىند علنىنىنىي 3 /104كلاهماااا عنىنىنىن إسماعينىنىنىل بنىنىنىن موسنىنىنىى السد ، قال: أابرنا محيد بن عير الرومي، عن نىري ، عنىن سنىلية بنىن رهيل، عنىن سنىويد بنىن لفلنىة، عنىن الصنىنابحي، عنىن علنىي،أن الننىبي 

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 753 - قال: «أنا دار الحكية، وعلي بابها». قنىنىنىال الترم: "انىنىنى ا نىنىنىدي لرينىنىنىب منكنىنىنىر ، وروى بع نىنىنىهم انىنىنى ا الحنىنىنىنىدي عنىنىنىنىنىن نىنىنىنىري ، ولم ينىنىنىنىنى رروا فينىنىنىنىه عنىنىنىنىنىن الصنىنىنىنىنابحي و نعنىنىنىنىنىرف انىنىنىنىنى ا الحدي عن أ د من اليرقاص لا ري ، وي الكا عن ابن عكاه". وقنىنىال الطنىنىبر : "وانىنى ا انىنىبر صنىنىميح سنىنىنده، وقنىنىد يجنىنىب أن يكنىنىون على م اب الآارين سقييا لا صميح ، لعلتنى : إ نىداهما: أننىه انىبر يعرف له مخر عن علنىي عنىن الننىبي  إ منىن انى ا الوجنىه ، والأانىرى : أن سنىنىلية بنىنىن رهينىنىل عننىنىنىدام ممنىنىن ييركنىنىت بنقلنىنىه نىنىنىة . وقنىنىد وافنىنىق علينىنىنىا ي رواية ا ا الخبر عن النبي  لاه". أمااا الوجااه السااادس: ساالمة، عاان سااويد باان غحلااة، عاان الصاانابحي، ولم يسنده. فقنىنىد ذرنىنىر النىنىدارقطني ي العلنىنىل 3 /247 أن يحنىنىى بنىنىن سنىنىلية بنىنىنىن رهيل، أارجه عن أبيه اك ا ولم أقف على منىن أانىر انى ه الرواينىة فيينىا ب يد من مصادر. النظر في الخيلاف: أما الوجه الأول: سلمة، عن الصنابحي، عن علي. فأارجه عنه: شااريب باان عبااد الله النخعااي، قنىنىال النىنى ابي: "أ نىنىد الأعنىنىلام علنىنىى

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 754 - ل ي دييرنىه. . "، وقنىال ابنىن رجنىب : "وبكنىل نىال فهنىو سنىي الحفنىظ، ريرا الوام "، وقال ابن ر: " صدوق يخطى ريرنىاا ت نىا فظنىه مننى و الق ا بالكوفة وران عاد فاضلا عابنىدا نىديدا علنىى أانىل الكنىدع" ، وعليه فهو "ضعيف"، على أنه قد وثقه آارون لكن تحينىل علنىى العدالنىة ي الدين دون الرواية (1). وقد ااتلف عنه فروى رل الأوجه الخيسة عدا الوجه الساده . أما روايته الأولى فأارجه ا عنه: 1) محيد بن عير الرومي، ضعيف(2). وقنىنىنىنىد ااتلنىنىنىنىف عننىنىنىنىه أي نىنىنىنىا فنىنىنىنىروى انىنىنىنى ا الوجنىنىنىنىه عنىنىنىنىن نىنىنىنىري رينىنىنىنىا روى الوجنىنىنىنىه الخامس عن ري ، عن سلية، عن سويد بن لفلة، عن الصنابحي، عن علي. أمنىنىا روايتنىنىنىه الأولى فأارجهنىنىنى ا عننىنىنىه: إبنىنىنىراايم بنىنىنىن عكنىنىنىد الله بنىنىنىن مسنىنىنىلم الْكَش يي ، ثقة(3). أمنىنىنىنىا روايتنىنىنىنىه اليرانينىنىنىنىة فأارجهنىنىنىنى ا عننىنىنىنىه: إسماعينىنىنىنىل بنىنىنىنىن موسنىنىنىنىى الفنىنىنىنىيار السد ، صدوق يخطى رمي بالرفض (4). (1) ته يب الكيال12/462، السا8/200، رح علل الترم ص 96، ته يب الته يب 4/296،التقريب (ص 2787 ) . (2 )التقريب (ص 6169 .) (3) ت رر الحفاظ 2/146 . (4) التقريب ص492 .)

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 755 - ورينىنىنىنىا انىنىنىنىو واضنىنىنىنىح فنىنىنىنى ن أرجنىنىنىنىح النىنىنىنىروايت عنىنىنىنىن الرومنىنىنىنىي انىنىنىنىي الأو وبالتا فالوجه الخامس عن ري ضعيف . 2) عكنىنىنىنىنىد الحيينىنىنىنىنىد بنىنىنىنىنىن بحنىنىنىنىنىر الكصنىنىنىنىنىر ، قنىنىنىنىنىال ابنىنىنىنىنىن كنىنىنىنىنىان: " رنىنىنىنىنىان يسنىنىنىنىنىرق الحدي ، يحل ا ت ا به بحال "، وبنموه قال ابن عد (1). وقنىنىد ااتلنىنىنىف عننىنىه أي نىنىنىا فنىنىروى انىنىنى ا الوجنىنىه ع ن نىنىري رينىنىنىا روى عنه الوجه اليراني : ري ، سلية، عن أبي عكد الرحمن ، عن علي. والنىنى يظهنىنىر أن النىنى يتمينىنىل علنىنىة انىنى ا ا انىنىتلاف انىنىو نفسنىنىه، على أن ال يظهر أن قوله (عن أبي عكد الرحمن ) اطأ والصوا (عنىن عكد الرحمن) واو الصنابحي - والله أعلم-. 3) سنىنىويد بنىنىن سنىنىعيد الهنىنىرو، صنىنىدوق ي نفسنىنىه إ أننىنىه عينىنىي فصنىنىنىار يتلقن ما ليس من دييره فأفمش فيه ابن مع القول(2). أما الوجه الثاني: سلمة، عن أبي عبدالرحمن ، عن علي. فأارجنىنىنىه عننىنىنىه: نىنىنىري بنىنىنىن عكنىنىنىد الله، تقنىنىنىدم بينىنىنىان النىنىنىه، والكنىنىنىلام على روايته ا ه وأنها لا محفواة عنه. (1) لسان المييان 3/395 . (2) التقريب ص2690 .)

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 756 - أما الوجه الثالث: سلمة، عن علي. فأارجنىنىه عننىنىه: نىنىري ، تقنىنىدم بينىنىان النىنىه، لكنىنىن لم أسنىنىتط الحكنىنىم على روايته ا ه لأني لم أقف على من أارجه ا عنه. أما الوجه الرابع: سلمة، عن رجل ، عن الصنابحي. فأارجه عنه: نىري ، تقنىدم بينىان النىه، لكنىن لم أسنىتط دراسنىة انى ا الوجه لأني لم أقف على من أارجه ولم أقف على من أارجه ا عنه. أما الوجه الخامس: سلمة، عن سويد بن غحلة، عن الصنابحي، عان علي . فأارجنىنىنىه عننىنىنىه: نىنىنىري بنىنىنىن عكنىنىنىد الله، تقنىنىنىدم بينىنىنىان النىنىنىه، والكنىنىنىلام على روايته ا ه وأنها لا محفواة عنه. أمااا الوجااه السااادس: ساالمة، عاان سااويد باان غحلااة، عاان الصاانابحي، ولم يسنده. فأارجه عنه: يحى بن سلية بن رهيل الكوي ، متروك وران يعياً (1). الخلاصة: يت نىنىنىح ممنىنىنىا تقنىنىنىدم رجمنىنىنىان الوجنىنىنىه الأول علنىنىنىى أن ترجيمنىنىنىه ينىنىنىدل على صمته. قال ابنىن كنىان: " محينىد بنىن(1) عينىر بنىن عكنىد الله الرومنىي نىيخ ينىرو (1) التقريب ص7561 .)

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 757 - عن ري يقلب الأاكار ويأتي عن اليرقنىاص بمنىا لنىيس منىن أ نىادييرهم يجنىوز ا ت ا به بحال روى عن ري عن سلية بنىن رهينىل عنىن الصنىنابحي عنىن علنىنىنىي قنىنىنىال قنىنىنىال رسنىنىنىول ا  :"أننىنىنىا دارالحكينىنىنىة وعلنىنىنىي بابهنىنىنىا فينىنىنىن أراد الحكية فليأتها من بابها" أارجنىه عننىه أبنىو مسنىلم الك نىي وانى ا انىبر أصنىل لنىنىنىنىه عنىنىنىنىن الننىنىنىنىبي  و نىنىنىنىري نىنىنىنىد بنىنىنىنىه و سنىنىنىنىلية بنىنىنىنىن رهينىنىنىنىل أارجنىنىنىنىه و الصنابحي أسنده ولعل انى ا الشنىيخ بل نىه نىدي أبي الصنىلت عنىن أبي معاوينىة فمفظه ثم أقلكه على ري و د به ا الإسناد "(2). الثاني: الأصبغ بن ناُبَاته، عن علي: أانىنىر روايتنىنىه الحنىنىربي ي أمالينىنىه (247)،ومنىنىن طريقنىنىه ابنىنىن عسنىنىارر ي تاريخ دمشق 42 /378 دثنا أبنىو العكنىاه إسنىماق بنىن منىروان القطنىان، ثننىا أبي، ننىنىا عنىنىامر بنىنىن ريرنىنىا السنىنىرا ، عنىنىن أبي االنىنىد، عنىنىن سنىنىعد بنىنىن طرينىنىف ، عنىنىن الأصنىنىكغ بنىنىن نكاتنىنىة، عنىنىن علنىنىي رضنىنىي الله عننىنىه قنىنىال: قنىنىال رسنىنىول الله  :" أننىنىا مدينة اونة، وأنت بابها يا علي ر من زعم أنه يدالها من لا بابها ". قال ابن عسارر: " ر ا قال وامفوظ مدينة الحكية". (1) وق ي المطكوع عير بن عكد الله الرومي، والتصويب من مييان ا عتدال 3/212 ي قال ر ا قال ابن كان فوام، وقال: يأتي عن اليرقاص بما ليس من دييرهم. قلت: بل الراو عن ري او محيد بن عير الرومي، واو ولد الم رور، فأما ا فيرقة ". (2) المجرو2 /94 .

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 758 - وسعد بن طريف الإسكاف، متروك(1). الطريح الثالث والرابع: عاصم بن ضمر ، والحارث الأعور عن علي : أارروايتهينىا ابنىن مردوينىه – رينىا ي النىلآلى المصنىنوعة ي الأ ادينى الموضنىنىنىنىنىنىوعة 1/345- والخطينىنىنىنىنىنىب ي تلخنىنىنىنىنىنىيص المتشنىنىنىنىنىنىابه ي الرسنىنىنىنىنىنىم 1/308، ومن طريقه ابنىن عسنىارر ي تنىاريخ دمشنىق 42/383 كلاهماا منىن طرينىق عكنىاد بن يعقنىو ، نىدثنا يحنىى بنىن بشنىار الكننىد ، عنىن عينىرو بنىن إسماعينىل الهينىداني (2)،عنىنىن أبي إسنىنىماق، عنىنىن الحنىنىار ، عنىنىن علنىنىي، وعنىنىن عاصنىنىم بنىنىن ضنىنىير ، عنىنىن علنىنىنىي مرفوعنىنىنىا : "ميرلنىنىنىي ميرنىنىنىل نىنىنى ر أننىنىنىا أصنىنىنىلها وعلنىنىنىي فرعهنىنىنىا والحسنىنىنىن والحسنىنىنى ثمرتها والشيعة ورثتها فأ ي يخر منىن الطينىب إ الطينىب ، وأننىا مديننىة العلنىم وعلي بابها، فين أراداا فليأص الكا ". وعكنىاد بنىن يعقنىنىو النىرواجني، قنىنىال ابنىن عنىد : "وعكنىنىاد بنىن يعقنىنىو معنىنىروف ي أانىنىل الكوفنىنىة وفينىنىه للنىنىو فيينىنىا فينىنىه منىنىن التشنىنىي وروى أ ادينىنى أنكنىنىنىنىرص علينىنىنىنىه ي ف نىنىنىنىاأل أانىنىنىنىل الكينىنىنىنىت وي ميرالنىنىنىنىب لنىنىنىنىاام"، وقنىنىنىنىال ابنىنىنىنىن كنىنىنىان: "ورنىنىنىان راف نىنىنىيا داعينىنىنىة إلى النىنىنىرفض ومنىنىنى ذلنىنىنى ينىنىنىرو المننىنىنىارا عنىنىنىن (1) التقريب (ص 2241 .) (2) تحرف اسم " عيرو بن إسماعيل الهيداني "عند الخطيب وابن عسارر إ "إسماعيل بن إبراايم الهيداني " واو اطأ ااار يدل عليه أنه يوجد من الروا من اسمه إسماعيل بن إبراايم الهيداني فييا اطلعت عليه من رتب، إضافة إلى أن ال ابي ذرر ي الم ني ي ال عفا ا ا الحدي ي ترجمة عيرو بن إسماعيل الهيداني، فقال: عيرو بن إسماعيل الهيداني عن أبي إسماق بر ر ي علي واو ميرلي رش ر وأنا أصلها علي فرعها والحسن والحس ثمرتها والشيعة ورقها.

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 759 - أقنىنىنىوام مشنىنىنىااا فاسنىنىنىتمق النىنىنىترك"، وقنىنىنىال ابنىنىنىن نىنىنىر: "صنىنىنىدوق راف نىنىنىي" ، وعليه فلا يقكل ابره ي ا ا الكا (1). الطريح الخامسة: الحسين بن علي، عن أبيه : أارجهنىنىنىا ابنىنىنىن الم نىنىنىاز ي مناقنىنىنىب علنىنىنىي ص142 (126) منىنىنىن طرينىنىنىق محينىنىد بنىنىن عكنىنىد الله ابنىنىن المطلنىنىب، نىنىدثنا أحمنىنىد بنىنىن محينىنىد بنىنىن عيسنىنىى، نىنىدثنا محيد بن عكد الله بن عير بن مسلم اللا قي الصفار. وابن الن ار ي تاريخه 270 من طرينىق علنىي بنىن الحسنىن بنىن بننىدار بن الميرا، عن علي بن محيد مهروية، عن داود بن سلييان ال از . كلاهماااا (اللاحقاااي، وداود نىنىنىدثنا أبنىنىنىو الحسنىنىنىن علنىنىنىي بنىنىنىن موسنىنىنىى الرضا قال : دثني أبي عن أبيه جعفر بن محينىد عنىن أبينىه عنىن جنىده علنىي بنىن الحس عن أبيه الحسنى عنىن أبينىه علنىي بنىن أبي طالنىب  قنىال: قنىال رسنىول الله  :"أنا مدينة العلم، وعلي بابها، فين أراد العلم فليأص الكا ". ولفظ ابن الم از : "يا علنىي أننىا مديننىة العلنىم وأننىت الكنىا ، رنى من زعم أنه يصل إلى المدينة إ من الكا ". واللا قنىي ذرنىره الخطينىب ي تاريخنىه (2) ولم ينى رر لنىه تعنىنىدي ، وداود بنىنىنىن سنىنىنىلييان ال نىنىنىاز تفنىنىنىرد بنسنىنىنىخة عنىنىنىن أبي الحسنىنىنىن الرضنىنىنىا علينىنىنىه السنىنىنىلام ، وقعنىنىنىنىت بنىنىنىنىن الن نىنىنىنىار فنىنىنىنىأار منهنىنىنىنىا ي "ذينىنىنىنىل تنىنىنىنىاريخ ب نىنىنىنىداد " وقنىنىنىنىد ذرنىنىنىنىره (1) الكامل5/559، المجرو2/172، التقريب (ص 3153) . (2) 3/48 .

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 760 - النىنىنى ابي يمينىنىنىيان ا عتنىنىنىدال (1) وقنىنىنىال: "ر بنىنىنىه يحنىنىنىى بنىنىنىن معنىنىنى ، ولم يعرفنىنىنىه أبو اتم، وبكل ال فهو يخ ر ا " ، فالخبر منكر. الطريح السادسة: الشعبي، عن علي بن أبي طالب : أارجنىنىنىنىه ابنىنىنىنىن اونىنىنىنىوز ي الموضنىنىنىنىوعاص معلقنىنىنىنىاً 1/350 منىنىنىنىن طرينىنىنىنىق الحسنىنىنىن بنىنىنىن محينىنىنىد، عنىنىنىن جرينىنىنىر ، عنىنىنىن محينىنىنىد بنىنىنىن قنىنىنىيس، عنىنىنىن الشنىنىنىعبي، عنىنىنىن علي مرفوعنىاً: " أننىا مديننىة العلنىم، وعلنىي بابهنىا، فينىن أراد العلنىم ف لينىأص الكا " وعياه بن مردويه ، و قال: " محيد بن قيس مجهول ". ولم أقف علنىى إسنىناده دون الحسنىن بنىن محينىد لننظنىر فينىه ، علينىا أن الحسن وجرير لم أعرفهيا . الطريح السابعة: جرير الضبي، عن علي : أارجهنىنىنىا ابنىنىنىن الم نىنىنىاز ي مناقنىنىنىب علنىنىنىي ص 139 (122) أابرننىنىنىا محيد بن أحمد بن عيريان، أابرننىا أبنىو الحسنى محينىد بنىن المظفنىر بنىن موسنىى بنىنىنىنىنىن عيسنىنىنىنىنىى الحنىنىنىنىنىافظ الك نىنىنىنىنىداد ، نىنىنىنىنىدثنا الكالننىنىنىنىنىد محينىنىنىنىنىد بنىنىنىنىنىن محينىنىنىنىنىد بنىنىنىنىنىن سلييان، دثنا محيد بن مصفى، دثنا فنىص بنىن عينىر العنىدني، نىدثنا علنىنىي بنىنىن عينىنىر، عنىنىن أبينىنىه، عنىنىن جرينىنىر ، عنىنىن علنىنىي  قنىنىال: قنىنىال رسنىنىول الله  :"أنا مدينة العلم وعلي بابها، و تإتى الكيوص إ من أبوابها ". (1) 2/8 .

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 761 - و فص بن عير العنىدني ضنىعيف (1)،ومحينىد بنىن مصنىفى الحيصنىي لنىنىه أوانىنىام(2)،وقنىنىد تفنىنىردا بنىنىه ، وعلنىنىي ابنىنىن عينىنىر انىنىو ابنىنىن علنىنىي بنىنىن الحسنىنى الهاشمي ذرره ابن أبي اتم ولم ي رر فيه يئا (3)،فالخبر منكر. رابعاا : أنس: فله عنه طريقان : الأولى: الحسن بن تميم بن تمام عنه: أارجنىنىه ابنىنىن عسنىنىارر ي تنىنىاريخ دمشنىنىق 45 /321 منىنىن طرينىنىق أ الحسنىن بنىنىن قكنىيس، ننىنىا عكنىد العيينىنىي بنىنىن أحمنىد ننىنىا أبنىو نصنىنىر عكنىد الوانىنىا بنىنىن عكنىنىنىنىد الله بنىنىنىنىن عينىنىنىنىر المنىنىنىنىر ، ننىنىنىنىا أبنىنىنىنىو القاسنىنىنىنىم عينىنىنىنىر بنىنىنىنىن محينىنىنىنىد بنىنىنىنىن الحسنىنىنىنى الكرجنىنىي ، ننىنىا علنىنىي بنىنىن محينىنىد بنىنىن يعقنىنىو البردعنىنىي، ننىنىا أحمنىنىد بنىنىن محينىنىد بنىنىن سنىنىلييان قاضنىنىي الق نىنىا ، نىنىنىدثني أبي، ننىنىا الحسنىنىن بنىنىن زنىنىنىيم بنىنىن زنىنىام، عنىنىنىن أنس بن مال  قال: قال رسول الله  :" أنا مديننىة العلنىم وأبنىو بكنىر وعير وعيريان سوراا وعلي بابها فين أراد العلم فليأص الكا ". وقال بعقكه: "منكر جدا إسناداً ومتناً ". (1) التقريب (ص 1420) . (2) التقريب (ص 6304 .) (3) اورح والتعديل 6/196 .

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 762 - الثاني: حميد الطويل عنه: أارجنىنىنىنىه محينىنىنىنىد بنىنىنىنىن حمنىنىنىنىي الفقينىنىنىنىه ي أ ادييرنىنىنىنىه 2/214 – رينىنىنىنىا ي السلسنىنىة ال نىنىعيفة 6/528- قنىنىال محينىنىد بنىنىن جعفنىنىر الشا نىنىي: أابرننىنىا أبنىنىو صا أحمد بن مييد ، أابرنا منصور بن سلييان الييامي، أابرننىا إبنىراايم بنىن سنىنىابق، أابرننىنىا عاصنىم بنىنىن علنىنىي، نىنىدثني أبي، عنىن حمينىنىد الطوينىنىل، عننىنىه مرفوعا به دون قوله: " فين أراد . . . " وزاد: " و لقتها معاوية " . قال الألكاني: "وا ا إسناد ضنىعيف مظلنىم، منىن دون عاصنىم بنىن علنىي لم أعنىنىرف أ نىنىنىدا منىنىنىنهم ، ووالنىنىنىد عاصنىنىنىم - وانىنىو علنىنىنىي بنىنىنىن عاصنىنىنىم بنىنىنىن صنىنىنىهيب الواسنىنىطي - ضنىنىعيف؛ قنىنىال الحنىنىافظ: " صنىنىدوق، يخطنىنىى ، ويصنىنىر ". ولسنىنىت أ نىنى أن بعنىنىض الكنىنى اب سنىنىرق الحنىنىدي منىنىن أبي الصنىنىلت وررنىنىب علينىنىه انىنى ه اليياد انتصارا لمعاوية رضي الله عنه بالكاطل ، واو لني عن ذل ". وبهنىنىنى ا التتكنىنىنى والكمنىنىنى يظهنىنىنىر أن تقوينىنىنىة ال ينىنىنىار للمنىنىنىدي بطرقنىنىنىه اطنىنىأ، لأنهنىنىا داأنىنىر بنىنى ا ضنىنىطرا وال نىنىعف الشنىنىديد والوضنىنى واوهالنىنىة، فنىنىلا تيينىنىده ريرنىنىر طرقنىنىه إ واننىنىا، ولهنىنى ا لم يلتفنىنىت ابنىنىن معنىنى نىنىال إ نىنىارته إلى تقوينىة رواينىنىة أبي الصنىنىلت إ إلى رواينىنىة الفينىنىد عنىنىن أبي معاوينىنىة، لعلينىنىه بأن لااا من طرق الحدي ينتهض للتقوية. وقد تك بالكمنى أن رواينىة الفينىد اطنىأ وأن الصنىوا فيهنىا الفينىد عنىنىنىن محينىنىنىد بنىنىنىن الطفينىنىنىل عنىنىنىن أبي معاوينىنىنىة وانىنىنىي ضنىنىنىعيفة، وسنىنىنىاأر المتابعنىنىنىاص تصنىنىنىنىح ل نىنىنىنىعفها الشنىنىنىنىديد، ورنىنىنىنى ا طنىنىنىنىرق الحنىنىنىنىدي الأانىنىنىنىرى عنىنىنىنىن علنىنىنىنىي وجنىنىنىنىابر

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 763 - ولاهما تصح و تنتهض لتقوية الحدي ريا تقدم بيانه، وبالله التوفيق. وبه تعلم صوا تعقب ابنىن عا نىور علنىى ال ينىار ي تصنىميح الخنىبر بكيرنىنىر طرقنىنىه ، قنىنىال ابنىنىن عا نىنىور ي التمقيقنىنىاص(1) :"أنريرنىنىر الرواينىنىاص والطنىنىرق للمنىنىدي ال نىنىعيف تكلنىنىغ بنىنىه مرتكنىنىة الحسنىنىن أو الصنىنىمة ، وانىنى ا إذا سنىنىليناه ف مانىنىا يحتيل ي الحدي الخفينىف ضنىعفه، وأمنىا النى نحنىن بصنىدد الخنىوض فينىه فهنىو موضنىنىوع أو نىنىديد ال نىنىعف ، فكيرنىنىر المتابعنىنىاص تفينىنىد علنىنىى أن ماننىنى إطنىنىلاق القاعنىنىنىد رينىنىنىا ينىنىنىدل علينىنىنىه رنىنىنىلام الننىنىنىوو وابنىنىنىن الصنىنىنىلاح ، والخلاصنىنىنىة أن نىنىنىال أسنىنىانيد انىنى ا الحنىنىدي يمننىنى منىنىن إداالنىنىه ي قيقنىنىة الصنىنىميح و قيقنىنىة الحسنىنىن لفقدان روطهيا فيه فيدور أمره ب ال عف والوض ". المطلب الثاني: بيان من تقدم الشيخين إلى تصحيح الحديث وتضعيفه انقسم العليا ي نظرتهم للمدي إلى قسي : فقسم ضعفه أو كم بوضعه، وقسم صممه أو سنه. أولا : الذين ضعحوه أو حكموا بوضعه: 1- يحى بن سعيد: قال عن ا ا الحدي : " أصل له"(2). (1) ص68 . (2) رشف الخفا 1/231 .