محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث مدينة العلم

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 732 - عننىنىد الننىنىاه، وأتع نىنىب منىنىن الحنىنىافظ ابنىنىن نىنىر: ينىنى رر ي ترجمنىنىة علنىنىيا بنىنىن موسنىنىى منىنىن "التهنىنى يب" تلنىنى الكلاينىنىا وأننىنىه تفنىنىرد بهنىنىا عننىنىه أبنىنىو الصنىنىلت ، ثم يقنىنىنىول ي ترجمنىنىنىة علنىنىنىيا منىنىنىن "التقرينىنىنىب": "صنىنىنىدوق والخلنىنىنىل ممنىنىنىن روى عننىنىنىه" وال روى عنه او أبو الصلت. وم ذل يقول ي ترجمة أبي الصنىلت من "التقريب" : "صدوق له منارا وران يتشي ". وقد علل الخطيب تناقض أقوال ابنىن معنى ي أبي الصنىلت بأننىه لم يعرفه أو ً فوثقنىه فلينىا اسنىتكان لنىه النىه تكلنىم فينىه وقد نىه، قنىال الخطينىب: "أ سنىنىب عكنىنىد الخنىنىالق سنىنىأل يحنىنىى بنىنىن معنىنى عنىنىن نىنىال أبي الصنىنىلت قنىنىديما، ولم يكن يحى إذ ذاك يعرفه ، ثم عرفه بعد"(1). وانىنى ا أولى منىنىن دعنىنىوى النىنى ابي أننىنىه إمانىنىا وثقنىنىه لإ سنىنىانه علينىنىه، فنىنى ن ا ا يأباه ما عرف من ديانة ابن مع وعليه وأمانته. ريا اعتيد ال يار على رلام نقله من تهنى يب التهنى يب(2) عنىن أبي سعيد الهنىرو وفينىه: منىا تقنىول ي أبي الصنىلت، قنىال: ننىيعم بنىن اله نىيم ثقة، قال إماا سألت عن عكد السلام فقال نعم ثقة ولم ييد على ا ا. فتعقكه ابن عا ور بأن ي الرواية تحريفا ذانىل عننىه ال ينىار فتصنىمف عليه (نعيم ثقة) إلى (نعم ثقة) وا ا ق، وقد سكق بيان ذل (3). (1) تاريخ ب داد 12/315 . (2) 6/321 . (3) ص13 اامش رقم 6 .

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 733 - وعليه ينقلب الكلام جر اً ي أقل الأ وال. رينىنىنىنىنىا اعتينىنىنىنىنىد ابنىنىنىنىنىن عا نىنىنىنىنىور علنىنىنىنىنىى الطعنىنىنىنىنىن ي أبي الصنىنىنىنىنىلت ورمينىنىنىنىنىه بالوض على ما كي أنه ي الحدي ي ميرالب الصمابة. قال ابن عا ور تحقيقاص وأنظار: "وقد ثكت أن أبا الصنىلت رنىان ينىنىرو أ ادينىنى ي ميرالنىنىب ملصنىنىقة بمنىنىن تيرلنىنىكهم الشنىنىيعة منىنىن الصنىنىمابة ميرنىنىل أبي موسنىى الأ نىنىعر ومعاوينىنىة رضنىي الله عنهينىنىا ، وذلنىنى ينىدل علنىنىى اكنىنى تشيعه ورقة ديانته . . . فكيف تطيئن النفس للرواية عن ميرله"(1). وقنىنىد يُنىنىرد انىنى ا بمنىنىا كنىنىاه الخطينىنىب عنىنىن أحمنىنىد بنىنىن سنىنىيار بنىنىن أينىنىو أن أبنىنىنىا الصنىنىنىلت رنىنىنىان ينىنىنىرد علنىنىنىى أانىنىنىل الأانىنىنىوا منىنىنىن المرجئنىنىنىة واوهيينىنىنىة والينادقنىنىنىة والقدرينىة ، ورلنىم بشنىر المريسنىي لنىا منىر بنى ينىد المنىأمون منى لنىاه منىن أانىنىل الكلام رل ذلنى رنىان الظفنىر لنىه، ورنىان يعنىرف بكنىلام الشنىيعة، وناارتنىه ي ذلنىنىنىنى سنىنىنىنىتخر ماعننىنىنىنىده فلنىنىنىنىم أره يفنىنىنىنىرط ، ورأيتنىنىنىنىه يقنىنىنىنىدم أبنىنىنىنىا بكنىنىنىنىر وعينىنىنىنىر، وينىنىنىتر م علنىنىنىى علنىنىنىي وعيرينىنىنىان، و ينىنىنى رر أصنىنىنىما الننىنىنىبي  إ باويينىنىنىل، وسمعتنىنىه يقنىنىول: انىنى ا منىنى ابي النىنى أدينىنىن الله بنىنىه، إ أن ثم أ ادينىنى يرويهنىنىا ي الميرالنىنىنىب. . قنىنىنىال: وسنىنىنىألت إسنىنىنىماق بنىنىنىن إبنىنىنىراايم عنىنىنىن تلنىنىنى الأ ادينىنىنى ، وانىنىنىنىي أ ادينىنىنىنى مروينىنىنىنىة نحنىنىنىنىو منىنىنىنىا جنىنىنىنىا ي أبي موسنىنىنىنىى ومنىنىنىنىا رو ي معاوينىنىنىنىة، فقنىنىنىنىال: انىنىنىنى ه أ ادينىنىنىنى قنىنىنىنىد روينىنىنىنىت، قلنىنىنىنىت: فتكنىنىنىنىره رتابتهنىنىنىنىا أو روايتهنىنىنىنىا، أو الرواينىنىنىة عينىنىنىن يرويهنىنىنىا؟ فقنىنىنىال: أمنىنىنىا منىنىنىن يرويهنىنىنىا علنىنىنىى طرينىنىنىق المعرفنىنىنىة فنىنىنىلا أرنىنىنىره (1) ص84 .

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 734 - ذل، وأما من يرويها ديانة ويريد عيب القوم ف ني أرى الرواية عنه(1). وانىنى ا صنىنىريح ي انتقنىنىاض قنىنىول ابنىنىن عا نىنىور إننىنىه "اكينىنى التشنىنىي "، لكنىنىن ذرنىنىر الحنىنىافظ ي التهنىنى يب (2) عنىنىنالبرقنىنىاني قنىنىال: " و كنىنىى لننىنىا أبنىنىنىو الحسنىنىن أننىنىه– أ أبنىنىو الصنىنىلت-سمُنىنى يقنىنىول: رلنىنىب للعلوينىنىة انىنىا منىنىن جمينىنى بني أمية، فقيل: إن فيهم عيريان؟ فقال: فيهم عيريان". وانىنىنىنىنى ا ينىنىنىنىنىدل لمنىنىنىنىنىا ذانىنىنىنىنىب إلينىنىنىنىنىه ابنىنىنىنىنىن عا نىنىنىنىنىور وإن رنىنىنىنىنىان ال ينىنىنىنىنىار تكلنىنىنىنىنىف رده وتوجيهنىنىه ي فنىنىتح الملنىنى (3) بأننىنىه ي نىنىعف دييرنىنىه تينىنىال أننىنىه منىنىاانىنىر مننىنىه نىنىال المننىنىنىاار وال نىنىنىب ، وي منىنىنىا قالنىنىنىه نظنىنىنىر ، والظنىنىنىاار - والله أعلنىنىنىم - أننىنىنىه رنىنىنىان يتشنىنىنىي أول أمنىنىره ويترضنىنىى عنىنىن الصنىنىمابة، ثم لم ينىنىيل ي لنىنىو ي التشنىنىي نىنىتى انىنىر إلى ضنىنىر منىنىن الرفض فوق ي السلف الأول، ميرله ميرل تليد بن سلييان اماربي(4). وبكنىنىنىل نىنىنىال تكقنىنىنىى الشنىنىنىكهة قاأينىنىنىة ي روايتنىنىنىه منىنىنىن جهنىنىنىة التشنىنىنىي النىنىنى ينىنىرجح رد دييرنىنىه ي مديننىنىة العلنىنىم علنىنىى قكولنىنىه ، لمنىنىا تقنىنىرر ي أصنىنىول الرواينىنىة منىنىن امتناع قكول دي الراو إذا روى ما يوافنىق بدعتنىه ، ويقوينىه أن إسنىماق بنىن رااوينىنىنىه قنىنىنىال نىنىنى سنىنىنىئل عنىنىنىن رواينىنىنىة أبي الصنىنىنىلت للأ ادينىنىنى النىنىنىوارد ي ثلنىنىنىب (1) تاريخ ب داد 12/315 . (2) 6/286 . (3) ص177 . (4) قال ابن كان: ر ان راف ياً يشتم أصما محيد  وروى ي ف األ أال الكيت ع اأب. المجرو بن كان 1/204 .

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 735 - السلف: "أما منىن يرويهنىا علنىى طرينىق المعرفنىة فنىلا أرنىره ذلنى ، وأمنىا منىن يرويهنىا ديانة ويريد عينىب القنىوم فنى ني أرى الرواينىة عننىه"(1) وعلينىه فنىلا يقكنىل نىدي أبي الصنىنىنىلت ي ف نىنىنىاأل الآل وميرالنىنىنىب الصنىنىنىمابة بمقت نىنىنىى وقيعتنىنىنىه ي عيرينىنىنىان رضي الله عنه ف ن اااره أنه يقصد ثلب الصمابة . فنىنىنىنىالتمقيق ي نىنىنىنىال أبي الصنىنىنىنىلت أننىنىنىنىه ضنىنىنىنىعيف منكنىنىنىنىر الحنىنىنىنىدي يحته به إذا انفرد . المطلب الثاني: في القرائن الخارجية المتعلقة برواية أبي الصلت ذرر ال يار لتقوية الحدي ورد الطعن ي راويه أبي الصلت ، قراأنَ اارجةً عن د التوثيق والت ريح والتعديل ، ريا مر عنه أنه وثق أبا الصلت لأن عكد الله ابن الإمام أحمد روى عنه، واو معروف بعدم الرواية عن لا ثقة عيلا منه بوصية أبيه، وذاب ال يار أبعد من ا ا فادعى أن أبا الصلت ثقة عند أحمد أي ا بمقت ى رواية عكد الله عنه.! وهذا الكلام خطأ من وجوه: أحدها: أن ي توثيق الراو بم رد رواية اليرقة عنه الافاً معروفاً على قول مشهورين هما روايتان عن أحمد ، فالمن ب طلاق قول الشافعية، والتعديل ب طلاق م اب الحنفية، وال ااتاره امققون واو رواية عن أحمد، التفصيل ب ما علم أن من عاد الراو أن يرو (1) تاريخ ب داد 11/49 .

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 736 - إ عن ثقة فروايته عن لاه تعديل له والحال ا ه وإ فلا (1). وعلىتقدير أن عكد الله لم يرو إ عن ثقة يستقيم التعلق به ا الأصل انا، لأنه عارض أقوال أريرر أأية النقد ي جر ه بما فيهم والده الإمام أحمد، فيأتي الكم المتقدم ي ترجيح اورح المفسر على التعديل وتقد قول الأريرر، وران يكون ا ا الكلام صميما لو قدر أن أحمد تعارض قوله ي أبي الصلت فوثقه وضعفه رابن مع ، فأما م عدم ورود لا اورح عن أحمد فلا ، و يعتبر بقول ابنه عكد الله بتقدير ورود التوثيق عنه صرا ة فكيف واو مجرد رواية .! الثاني: قال الحافظ ي تع يل المنفعة (2) تعقيكا على تجهيل أ اتم ميد بن زيم النهشلي واو من يوخ عكد الله بن الإمام أحمد، قال: "قلت: كم يوخ عكد الله القكول إ أن ييركت فيه جرح مفسار، لأنه ران يكتب إ عن من أذن له أبوه فيه" وقد عرفت أن أبا الصلت قد ثكت فيه اورح المفسر بما ي ني معه دعوى ال يار توثيق أبي الصلت بم رد رواية عكد الله بن أحمد عنه. الثالث: أن عكد الله إماا روى عن أبي الصلت لأن أباه الإمام روى عنه ريا ي ذيل تاريخ ب داد (3)،ومعلوم أن أحمد روى عن ضعفا (1) رح علل الترم 1/376، نكت اليررشي 1/470 . (2) 2/173 . (3) 19/135 .

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 737 - ميرل مإمل بن إسماعيل ولاه، أو من تُ كلم فيه ميرل عكد القدوه بن بكر ومحيد بن مصعب القرقساني ، أو من يدرى اله ميرل سن ابن يحى المروز وعكد الله بن مييون وعكد اوكار بن أحمد، تى قال ابن مع : "جُنَّ أحمد ابن نكل يحُ دا عن عامر بن صا "(1). فذا ران أحمد قد روى عن ضعفا لنكتة ما ، ميرل اجته لحدييره لأنه فرد ي بابه ريا ا تا الشافعي لحدي إبراايم بن أبي يحى أو لعدم مخالفته الأصول أو لأنه ي الف األ، فابنه ي أقل الأ وال يرو عن ال عفا ال ين روى عنهم أبوه بأعياننىهم دون لاام من ال عفا ثقة بأبيه ، وا ا يفيد توثيقهم إذا ران لاام قد تكلم فيهم، زاماً ميرل أبي الصلت ف ن عكد الله إماا روى عنه لأن أباه روى عنه، فروى او عنه دون بيان اله ارتفا منه بظهور اله عند الحفاظ بمن فيهم أبوه ال تكلم فيه صرا ة ، وعليه يكطل ا عتياد ي توثيقه على مجرد رواية عكد الله عنه. الرابع: أن عكد الله والإمام أحمد بتقدير أن من رويا عنه فهو ثقة بم رد روايتهيا عنه ، إماا رويا عن أبي الصلت ما انتقياه من دييره ال يوافق م اكه، ريا روى عنه من طريق أبيه دييرا ي ف ل من اسمه محيد أو أحمد ريا ي ذيل تاريخ ب داد (2)،وتنكب أحمد وولده ما د به مما (1) الكامل6/155 . (2) 19/135 .

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 738 - يوافق م اكه رمدي مدينة العلم ونحوه ، فلا يفيد ا عتياد على رواية عكد الله انا ي توثيق أبي الصلت، وقد علم من ال أحمد أنه ران ينتقي لولده دي الشيوخ ال ين تكلم فيهم ، ريا ران ينتقي له دي سويد بن سعيد ونظراأه ممن تكلم فيهم ، قال عكدالله بن محيد بن عكدالعييي الك و : "ران سويد من الحفاظ، وران أبو عكدالله أحمد بن نكل ينتقي عليه لولديه صا و عكد الله، يختلفان إليه فيسيعان منه"(1). وممنىنىنىنىا ينك نىنىنىنىي التنكينىنىنىنىه علينىنىنىنىه ي اتنىنىنىنىام انىنىنىنى ا المكمنىنىنىنى أن ابنىنىنىنىن عا نىنىنىنىور تعقنىنىب ال ينىنىار ي توثينىنىق أبي الصنىنىلت بم نىنىرد روننىنىه زاانىنىدا صنىنىالحا ، فسنىنىاق ي تحقيقاتنىنىنىه (2)،رنىنىنىلام مالنىنىنى ولنىنىنىاه منىنىنىن الأأينىنىنىة ي طنىنىنىرح نىنىنىدي اليانىنىنىاد لكيرر الك والخطأ فيه ، وا ا ع يب من ابن عا ور ف ن ال ينىار لم يتعنىنىرض لهنىنى ا ي موضنىنى منىنىن رتابنىنىه ، بنىنىل سنىنىاق فينىنىه فصنىنىلا فينىنىه ص 93 ومنىنىا بعنىنىنىداا، ي بينىنىنىان الكنىنىنى وال نىنىنىعف النىنىنى ينىنىنىدال علنىنىنىى نىنىنىدي اليانىنىنىاد والصنىنىنىالح ، وننىنىنىص ي ص 84 علنىنىنىى أن منىنىنىدار قكنىنىنىول الرواينىنىنىة علنىنىنىى عدالنىنىنىة النىنىنىراو وانىنىنىنىي الصنىنىنىدق وتجننىنىنىنىب الكنىنىنى ، فنىنىنىنىلا وجنىنىنىه لتعقنىنىنىنىب ابنىنىنىن عا نىنىنىنىور لل يار ي ا ا الموض . الخامس: أن أصل الحكم على الراو بأنه يرو إ عن ثقة كم أللبي، وقد يخر عنه ي رواياص أارى ، تيال ال اول عن (1) تاريخ ب داد 10/316 . (2) ص83-84 .

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 739 - قاعدته، أو رونه لم يسل ذل إ ي آار أمره ، ريا رو أن ابن مهد ران يتساال أو ي الرواية عن لا وا د بحي ران يرو عن جابر اوعفي، ثم دد(1). (1) فتح الم ي2/38 .

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 740 - المبحث الثاني: الكلام في تصحيح الحديث وطرقه، وفيه ثلاثة مطالب: المطلب الأول: النظر في تقوية الحديث بمجموع طرقه بين الشيخين ذانىنىنىب ال ينىنىنىار إلى اونىنىنىيم بتصنىنىنىميح الحنىنىنىدي بم ينىنىنىوع طرقنىنىنىه ورد دعنىنىوى انفنىنىراد أبي الصنىنىلت بنىنىه، فسنىنىاق رواينىنىة أبي الصنىنىلت منىنىن نىنىدي ابنىنىن عكنىنىنىاه، ثم ذرنىنىنىر منىنىنىن تابعنىنىنىه علنىنىنىى روايتنىنىنىه وانىنىنىم محينىنىنىد بنىنىنىن جعفنىنىنىر الفينىنىنىد ، وجعفر بن محينىد الفقينىه ، وعينىر بنىن إسماعينىل بنىن االنىد، وأحمنىد بنىن سنىلية اورجنىنىنىاني ، وإبنىنىنىراايم بنىنىنىن موسنىنىنىى النىنىنىراز ، ورجنىنىنىا بنىنىنىن سنىنىنىلية ، وموسنىنىنىى بنىنىنىن محيد الأنصنىار ، ومحينىود بنىن انىداش، والحسنىن بنىن علنىي بنىن را نىد ، وأبنىو عكيد القاسم بن سلام (1). ثم سنىنىاق مروياتنىنىنىهم وارجهنىنىا وأردفهنىنىا بمتنىنىابعت قاصنىنىرت عننىنىد ابنىنىن عنىنىد من طريق سعيد بن عقكة، وعيسى بن يونس رلاهما عن الأعيش به (2). ثم انىنىر لنىنىه رواينىنىاص أانىنىرى منىنىن نىنىدي علنىنىي فسنىنىاقه عننىنىه منىنىن أربنىنى طرق (3)،ثم أارجه من دي جابر ، وجيم بالصمة (1). (1) فتح المل ص36 وما بعداا (2) المرج السابق ص 41 . (3) المرج السابق ص 52 .

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 741 - فتعقكه ابن عا ور ي تحقيقاته(2) بأن المتابعاص المروينىة ي نىدي ابنىنىن عكنىنىاه رلهنىنىا ضنىنىعيفة و تننىنىتهض لتقويتنىنىه بم يوعهنىنىا ، ورنىنى ا المتابعتنىنىان القاصنىنىنىنىرتان النىنىنىنىتي سنىنىنىنىاقها ال ينىنىنىنىار فقنىنىنىنىد بنىنىنىنى انىنىنىنىو واا انىنىنىنىا ، وسنىنىنىنىكت ابنىنىنىنىن عا ور عن تعقب ال ينىار ي رواينىة نىدي علنىي وطرقنىه و نىدي جنىابر الل ين ذررهما ال يار ي وااد رواية أبي الصلت. ! وبنىنىنىدور أتقصنىنىنىى طنىنىنىرق انىنىنى ا الحنىنىنىدي ومنىنىنىن أارجنىنىنىه منىنىنىن الصنىنىنىمابة و أتكلم على علله وطرقه بما يظهر معه وجه الصوا . أول حديث ابن عباس: الحدي يرويه مجااد، وابن جكا كلاهما عن ابن عكاه. أما رواية مجااد فاويهنىا الأعينىش، عننىه، عنىن ابنىن عكنىاه، ولنىه عنىن الأعيش أرب طرق : الأولى: يرويها أبو معاوية محمد الضرير عنه: أار روايته الطبر ي ته يب الآثار مسند علي ص 105 (173)،والطبراني ي المع م الككا 11 /65 (11061)،وابن عد ي الكامل 6/131،والحارم ي المستدرك 3 /137(4637)،وابن الم از ي مناقب علي ص 139 (121)،وص141 (123)، (1) المرج السابق ص 55 . (2) ص85-86 .

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 742 - وص141(124)،والخطيب ي تاريخ ب داد 11/49،وابن عسارر ي تاريخ دمشق 42/380،وابن اووز ي الموضوعاص 1/351،وابن الأثا ي أسد ال ابة 4/87،والمي ي ته يب الكيال 18/77 وال ابي ي ت رر الحفاظ 4/21 كلهم من طريق أبي الصلت عكد السلام بن صا . وأارجنىنىه الطنىنىبر ي تهنىنى يب الآثنىنىار 3/105 (174) عنىنىن إبنىنىراايم بن موسى الراز . وأارجنىنىنىنىنىه العقيلنىنىنىنىنىي ي ال نىنىنىنىنىعفا 3/149،وابنىنىنىنىنىن أبي نىنىنىنىنىاتم ي اونىنىنىنىنىرح والتعنىنىنىنىنىديل 6/99،وابنىنىنىنىنىن عنىنىنىنىنىد ي الكامنىنىنىنىنىل 6/131،والخطينىنىنىنىنىب ي تنىنىنىنىنىاريخ ب داد 11/204،وابن عسارر ي تنىاريخ دمشنىق 42 /379،وابنىن اونىوز ي الموضوعاص 1/351 كلهم من طريق عير بن إسماعيل بن مجالد (1). وأارجنىنىنىه ابنىنىنىن عنىنىنىد ي الكامنىنىنىل 1/311 منىنىنىن طرياااح أحماااد بااان سلمة الجرجاني ، وعن ابن عد أارجه أبو القاسم السهيي ي تنىاريخ جرجنىنىان ص 165،ومنىنىن طرينىنىق ابنىنىن عنىنىد ابنىنىن عسنىنىارر ي تنىنىاريخ دمشنىنىق 42/142،وابنىنىنىن اونىنىنىوز ي الموضنىنىنىوعاص 1/352 وأارجنىنىنىه ابنىنىنىن عنىنىنىد ي الكامنىنىل 3/201 عنىنىنىن الحسااان بااان علاااي العااادوي، حااادثنا الحسااان ابن علي بن راشد، ومن طريق ابن عنىد أارجنىه ابنىن عسنىارر ي تنىاريخ (1) تصمف اسم (عير) إلى (عيريان) ي تاريخ ب داد، واو اطأ ااار يدل عليه أن الحدي ساقه الخطيب ي ترجمة عير وأي ا جا على اواد عند ابن اووز وقد أارجه من طريق الخطيب.

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 743 - دمشق42/379،وابن اووز ي الموضوعاص 1/352. وأارجه اييرية بن سلييان الطارابلسي ي دييرنىه ص 200 من طريح مححوظ بن بحر الأنطاكي، حدثنا موسى بن محمد الأنصاري الكوفي . وأارجنىنىه ابنىنىن كنىنىنىان ي المجنىنىرو 1/130 مااان طريااح إساااماعيل بان محماد بان يوسا عان القاساام بان سالام، ومنىن طريقنىه ابنىن اونىنىوز ي الموضوعاص 1 /352. وأارجه الخطيب تاريخ ب داد 7/181 من طريح جعحر بن محمد البغدادي، ومن طريقه ابن عسارر ي تاريخ دمشق 42/381،وابن اووز ي الموضوعاص 1/350. وأارجه الخطيب تاريخ ب داد 5/110 من طريح عبد الله بن محمد الشاهد الثلاج عن أحمد الطحان عن أحمد بن محمد بن سليم عن رجاء بن سلمة ، ومن طريقه ابن عسارر ي تاريخ دمشق 42/379،وابن اووز ي الموضوعاص 1/350. وذرنىنىنىنىنىر ابنىنىنىنىنىن اونىنىنىنىنىوز ي الموضنىنىنىنىنىوعاص 1/351 أن ابااااان مردوياااااه أخرجااه عاان الحساان باان عثمااان أخرجااه عاان محمااود باان خاادا - ولم أقنىنىنىنىنىف علنىنىنىنىنىى منىنىنىنىنىن أانىنىنىنىنىر روايتنىنىنىنىنىه فيينىنىنىنىنىا بنىنىنىنىنى ينىنىنىنىنىد منىنىنىنىنىن مصنىنىنىنىنىادر -، و ذرنىنىنىنىنىر السنىنىنىنىيوطي ي اللالنىنىنىنىئ 1/303 أنابنىنىنىنىن عنىنىنىنىد أارجنىنىنىنىه عنىنىنىنىن الحسنىنىنىنىن بنىنىنىنىن عيريان به- ولم أقف على من أار روايته فييا ب يد من مصادر -. ذرنىنىنىر النىنىنىدارقطني ي التعليقنىنىنىاص علنىنىنىى المجنىنىنىرو ( 179) أن رج

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 744 - ر ابا من أال الشام رواه عن اشام، عن أبي معاوية. جماايعهم (أبنىنىو الصنىنىلت، إبنىنىراايم بنىنىن موسنىنىى، عينىنىر بنىنىن إسماعينىنىل، أحمد اورجنىاني ، الحسنىن بنىن علنىي، موسنىى الأنصنىار ، القاسنىم بنىن سنىلام، جعفر بن محيد، رجا بن سلية ، ابن اداش، اشام) عن أبي معاوية. وتااابع ماان تقاادم ي الرواينىنىة عنىنىن أبي معاوينىنىة محينىنىد بنىنىن جعفنىنىر الفينىنىد ، إ أنه ااتلف عنه وعن الراو عنه ابن ال ريس ي الإسناد على وجه : 1- فينىنىنىنىر يروينىنىنىنىه ابنىنىنىنىن ال نىنىنىنىريس ، عنىنىنىنىن الفينىنىنىنىد ، عنىنىنىنىن أبي معاوينىنىنىنىة، عنىنىنىنىن الأعيش، عن مجااد، عن ابن عكاه. 2- ومنىنىر يروينىنىه ابنىنىن ال نىنىريس ، عنىنىن الفينىنىد ، عنىنىن محينىنىد بنىنىن الطفينىنىل، عن أبي معاوية، عن الأعيش، عن مجااد، عن ابن عكاه. أمااا الوجااه الأول: ابنىنىن ال نىنىريس ، عنىنىن الفينىنىد ، عنىنىن أبي معاوينىنىة، عن الأعيش، عن مجااد، عن ابن عكاه. فأارجنىنىه الحنىنىارم ي المسنىنىتدرك 3/137 (4638 )منىنىن طرينىنىق الحس بن فهم، ثنا محيد بن يحى بن ال نىريس ، ثننىا محينىد بنىن جعفنىر الفينىد ، ثننىا أبنىو معاوية، عنىن الأعينىش، عنىن مجاانىد، عنىن ابنىن عكنىاه قنىال: قنىال رسنىول الله  : "أنا مدينة العلم وعلي بابها، فين أراد المدينة ، فليأص الكا ". وأمااا الوجااه الثاااني: ابنىنىن ال نىنىريس ، عنىنىن الفينىنىد ، عنىنىن محينىنىد بنىنىن الطفيل، عن أبي معاوية، عن الأعيش، عن مجااد، عن ابن عكاه. فأارجنىنىه ابنىنىن الم نىنىاز ي مناقنىنىب علنىنىي ص 144 (128) أابرننىنىا

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 745 - أبو طالب محيد بن أحمنىد بنىن عيرينىان الك نىداد، أابرننىا أبنىو الحسنىن علنىي بن محيد بن لإلإ، دثني عكد الرحمن بنىن محينىد بنىن الم نىا ، نىدثنا محينىد ابنىن يحنىى، نىدثنا محينىد بنىن جعفنىنىر الكنىوي عنىن محينىد بنىن الطفينىل عنىنىن أبي معاوية عن الأعيش عن مجااد عن ابن عكاه قال: قال رسنىول الله  : "أنا مدينة الحكية وعلي بابها، فين أراد الحكية فليأص الكا ". النظر في الخيلاف: أما الوجه الأول: ابن الضريس، عن الحيدي، عن أبي معاوياة، عن الأعمش، عن مجاهد، عن ابن عباس. فأارجنىنىنىنىه عنىنىنىنىنىن ابنىنىنىنىنىن ال نىنىنىنىريس : الحساااااين بااااان محماااااد بااااان عباااااد الااارحمن بااان فهااام : قنىنىنىال النىنىنىدارقطني : "لنىنىنىيس بنىنىنىالقو "(1) واضنىنىنىطر قنىنىنىول الحنىنىنىارم فينىنىنىه، فينىنىنىر وثقنىنىنىه : فقنىنىنىال بعنىنىنىد أن أانىنىنىر روايتنىنىنىه السنىنىنىابقة : " لنىنىنىيعلم المسنىنىنىتفيد لهنىنىنى ا العلنىنىنىم أن الحسنىنىنى بنىنىنىن فهنىنىنىنىم بنىنىنىن عكنىنىنىد النىنىنىرحمن ثقنىنىنىة منىنىنىنىأمون افظ"(2)،ومر تاب يخه الدارقطني فقال : "ليس بالقو "(3). والنىنىنى يظهنىنىنىر أننىنىنىه ضنىنىنىعيف، أمنىنىنىا توثينىنىنىق الحنىنىنىارم لنىنىنىه ي إ نىنىنىدى النىنىنىروايت ففينىنىنىه تسنىنىنىاال رينىنىنىا انىنىنىي عادتنىنىنىه ي المسنىنىنىتدرك ، قنىنىنىال الكشنىنىنىيا : (1) الم ني ي ال عفا1 /173 . (2) المستدرك 3/137 . (3) لسان المييان 2/308 .

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 746 - " متساال ي ق الروا ي مستدرره "(1). وقال ابنتييية: " إن أال العلم متفقون على أن الحارم فينىه منىن التساال والتسامح ي با التصميح، -إلى أن قال- وريرنىااً منىا يُصنىمح الحارم أ ادي يجُْيَمُ بأنها موضوعة أصل لها"(2). وقنىنىنىنىال الشنىنىنىنىيخ الألكنىنىنىنىا: "ورنىنىنىنىل اكنىنىنىنىا بهنىنىنىنى ا العلنىنىنىنىم الشنىنىنىنىريف يعلنىنىنىنىم أن الحنىنىنىنىنىارم متسنىنىنىنىنىنىاال ي التوثينىنىنىنىنىق والتصنىنىنىنىنىنىميح ولنىنىنىنىنى ل يلتفنىنىنىنىنىنىت إلينىنىنىنىنىنىه، و سييا إذا االف"(3)،على أن الحارم ران يميل إلى التشي ريا ننىص على ذل الخطيب، وال ابي ولاهما(4). أمااا الوجااه الثاااني: اباان الضااريس، عاان الحياادي، عاان محمااد باان الطحيل، عن أبي معاوية، عن الأعمش، عن مجاهد، عن ابن عباس. فأارجه عن ابن ال ريس : عباد الارحمن بان محماد بان المغيار الكاااوفي: قنىنىنىال ابنىنىنىن ينىنىنىونس: " قنىنىنىدم مصنىنىنىر، و نىنىنىد بهنىنىنىا ، ورنىنىنىان ثقنىنىنىة اَنىنىنىا اً فاضلاً "، وقال الخطيب: " ران صدوقا"(5). (1 )العرف الش 1 /285 . (2) الفتاوى الكبرى1/97. (3) سلسلة الأ ادي ال عيفة1 /157 . (4) تاريخ ب داد 22/145، مييان ا عتدال 6/216 . (5) تاريخ ب داد 10/282، اليرقاص ممن لم يق ي الكتب الستة بن قُطْلُوْبنىَ َا 6/304 .

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 747 - الخلاصة: يت ح جليا رجمان الوجه اليراني ال أارجه ابن ال ريس ، عنىن الفينىنىنىد ، عنىنىنىن محينىنىنىد بنىنىنىن الطفينىنىنىل، عنىنىنىن أبي معاوينىنىنىة، عنىنىنىن الأعينىنىنىش، عنىنىنىن مجااد، عن ابن عكاه، ي أارجه عنه ثقة، ي نى أن الوجنىه الأول أارجه عنه ضعيف. وانىنىنىنى ه متابعنىنىنىنىة ضنىنىنىنىعيفة لأن محينىنىنىنىد بنىنىنىنىن الطفينىنىنىنىل لم ينىنىنىنى رر بجنىنىنىنىرح أو تعديل و انفرد ابن كان ف رره ي رتابه اليرقاص(1). الطريح الثانية: يرويها سعيد بن عقبة، عن الأعمش: أانىنىنىنىر روايتنىنىنىنىه ابنىنىنىنىن عنىنىنىنىد ي الكامنىنىنىنىل 4/473 عاااانأحمااااد باااان ححاااااع الساااااعدي عناااااه، ومنىنىنىنىنىن طريقنىنىنىنىنىه ابنىنىنىنىنىن عسنىنىنىنىنىارر ي تنىنىنىنىنىاريخ دمشنىنىنىنىنىق 42/380،وابن اووز ي الموضوعاص 1 /352. وانىنىنىنى ا فينىنىنىنىه أحمنىنىنىنىد السنىنىنىنىعد قنىنىنىنىال النىنىنىنى ا: "صنىنىنىنىا ب مننىنىنىنىارا"(2)، أي نىنىا: "واه لنىنىيس بشنىنىي "(3)،وقنىنىال ي ترجمنىنىة سنىنىعيد بنىنىن عقكنىنىة وذرنىنىر انىنى ا الحنىنىدي : "لعلنىنىه ااتلقنىنىه السنىنىعد "(4)،وفينىنىه أي نىنىا سنىنىعيد بنىنىن عقكنىنىة، ذرنىنىر (1) ته يب الته يب9/236، اليرقاص9/63 . (2) مييان ا عتدال 2/153 . (3) لسان المييان 1/162 . (4) مييان ا عتدال 2/153 .