محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث مدينة العلم

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 716 - ثالثا: شيوخه وتلاميذه: ران لل يار يوخ ريرر ، منهم بالم ر : والده محينىد ال ينىار و العنىربي بن أحمد بودر و محيد بن جعفر الكتاني ومحيد إدريس القادر ولاام . ومنىنىنىنىنىن نىنىنىنىنىيواه بمصنىنىنىنىنىر : محينىنىنىنىنىد بنىنىنىنىنىن ينىنىنىنىنىت المطيعنىنىنىنىنىي مفنىنىنىنىنىتي الميلكنىنىنىنىنىة المصنىنىنىنىنىرية آننىنىنىنىنى اك ، ومحينىنىنىنىنىد إمنىنىنىنىنىام السنىنىنىنىنىقا وسنىنىنىنىنىالم الشنىنىنىنىنىرقاو ومحينىنىنىنىنىد نىنىنىنىنىارر والسيالوطي وعير حمدان امرسي التونسي ومخلوف العدو ولاام . أما تلامي ه فينهم: أانىنىو اه عكنىنىد الله وعكنىنىد العيينىنىي ، و عكنىنىد الله بنىنىن عكنىنىد القنىنىادر التلينىنىد ، و محيد بن الأم أبو اكي ولاام. رابعا: مؤلحاته: تنىنىنىرك الشنىنىنىيخ ال ينىنىنىار مإلفنىنىنىاص ريرنىنىنىا ، تيينىنىنىد علنىنىنىى المنىنىنىاأت منىنىنىا بنىنىنى مجلداص ورساأل ص ا ، من ذل : 1-الأما المستظرفة على الرسالة المستطرفة . 2-جإنة العطار ي طرف الفواأد ولطاأف الأاكار. 3-المداو لعلل المناو. خامسا: وفاته: تنىنىنىوي بمصنىنىنىر ينىنىنىوم الأ نىنىنىد أول جمنىنىنىادى اليرانينىنىنىة سنىنىنىنة 1380انىنىنىنى بعنىنىنىد صراع م المرض أليمه الفراش أ هر ا عديد .

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 717 - المطلب الثاني: ترجمة ابن عاشور(1) أول: اسمه ونسبه ومولده: او محيد بن الطاار اليراني بن الشيخ محيد بن محيد الطاار الأول بن محيد بن الشاذ بن عكد القادر محيد بن عا ور الشريف الأندلسي ثم التونسي. ولد ي ضا ية المرسى قر العاصية التونسية ، ي قصر جده للأم الوزير آن اك محيد العييي بوعتور سنة 1296ا- 1879م. ثانيا: نشأته العلمية: نشأ ي جو عليي، فكدأ بتعلم القرآن الكر ي سن السادسة ، وأتكعه بحفظ المتون العليية على يد ثلة من الشيوخ ، وي عام 1310انى التمق بجام الييتونة ونهل من علوم يواها ، وران ذا همة عا لية يفتر عن ور مجالس العلم فكيرر يواه وتعددص علومه تى بلغ أنا عظييا. (1 )ينظر ي ترجمته محيد الطاار بن عا ور علامة الفقه وأصول التفسا وعلومه، إياد الطكاع ص30،الشيخ محيد الطاار بن عا ور ومنه ه ي تفساه التمرير والتنوير ايا ثامر العلي ص25. يخ اوام الأعظم محيد الطاار بن عا ور ياته وآثاره، بالقاسم ال ا ص37،الأعلام 6/174، نيرر اوواار والدرر لنى يوسف المرعشلي 1262 .

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 718 - ثالثا: شيوخه وتلاميذه: ران بن عا ور يوخ ريرر ، منهم: جده لأمه محيد العييي بوعتور، و أحمد بن بدر الكاي، و سالم بو اجب ، والشيخ محيد عكده، ولاام ريراون . أما تلاميذه فينهم: ابنه محيد الفاضل وتوي قكله فرثاه ي مجي الل ة ، و ابنه عكد المل و محيد الصادق المعروف بنى بسيس. تصدر للتدريس والإقرا والإفتا بالييتونة ولااا ، وع قاضياً وي سنة 1351ا1932م صدر مرسوم بتوليته مشيخة الإسلام بجام الييتونة واو أول من تولى ا ه الخطة ، ثم سمي عييداً وامعة الييتونة وع وية المجي العليي القاار والدمشقي . وقد برع ي العلوم النقلية والعقلية و سييا العربية فقد رو عنه أنه قال: (مسمتُ ل ة العر ) وقام بحررة إصلا ية ي التعليم وصنف ي ذل رتابه المعروف (أليس الصكح بقريب) وأدال الفيييا والكيييا واوبر ولااا من العلوم التطكيقية ي التعليم الشرعي ، ونادى بالإصلاح ا جتياعي والتربو وألف رتابه (النظام ا جتياعي ي الإسلام). و ه مراص ور ل إلى ترريا وأوربا واو أول من أ رز جاأي الحكيب بورقيكة التقديرية للعلم سنة 1968،وران دم الخلق متواضعا يأنس إ بالكتب والمطالعة والتصنيف والم ارر .

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 719 - وران لسعة علومه يميل إلى ا جتهاد والنظر وقد انفرد بمساأل ُفظت عنه وأُنكرص عليه رالمسألة الترنسفالية ولااا ، وأفتى بقول ابن العربي ي ل ما يقتل بكندق الرصاص من بنىهيية الأنعام .! رابعا: مؤلحاته: الف الشيخ ابن عا ور مإلفاص ريرا ، من ذل : 1- رشف الم طى من المعاني والألفاظ الواقعة ي الموطأ. 2- النظر الفسيح عند م ايق الأنظار ي اوامالصميح. 3- التمرير والتنوير واو تفساه الككا الحافل . 4- ا ية التوضيح والتصميح لمشكلاص رتا التنقيح للقراي . 5- الأما على مختصر اليل، ولا ذل . خامسا: وفاته: توي ابن عا ور يوم الأ د 13 رجب سنة 1393انى عن أرب وتسع سنة ي ضا ية المرسى قر العاصية تونس ودفن بمقبر الي . المطلب الثالث: مدخل عام إلى البحث اعلم أن ال يار صنف أو ً رتابه ي تصميح الحدي ثم اتفق اطلاع ابن عا ور عليه فمرر مقالة ي ا عتراض على ما أورده فيه من مكا لتقويته، وجعل ا ه ا عتراضاص مكنية على أصول عامة رلية ، لأنه لم يتعرض للرد عليه مفصلاً وإماا أورد عليه إ كا ص تعكر عليه م اكه ي تصميح الخبر.

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 720 - وله ا ستكونامارية ب الشيخ مكنية على ا ه الطرق التي يتعلق بع ها بروا الحدي وبع ها بأسانيده ومتونه. و ريب أن الشخصية العليية تإثر ي الكاتب بما ينعكس على بحيره وتأليفه بحي يظهر الأثر ي النتي ة أو الأسلو ، ومن طال ب معان رتا ال يار ي الكلام على ا ا الحدي يظهر له بوضوح أنه سل فيه مسل أال الحدي ي منه ه وبحيره ، ي أن ابن عا ور جم ي تعقيكه على رتا ال يار ، منهه أال الأصول والفقه والنظر ي أسلو النقد الأدبي، وأال الحدي . وقد مر أن ال يار صنف رتابه أو ً ثم اطل عليه ابن عا ور فكتب تعقيكاً عليه، ورلا الرجل صرح ي صدر رتابه بالنتي ة والحكم ، فال يار أطلق الصمة عليه ي م يون عنوا ن رتابه ، وأما ابن عا ور ف نه افتتح تعقكه بالإ ار إلى ترجيح وضعه وأنه من نحل الشيعة ، م أنه لم يعنف ال يار ي تصميمه معللاً ذل بااتلاف أنظار النقاد فيه قديماً (1). و ريب أن ميل ال يار للتشي قد أثر ي كيه على الحدي ، ي ترى للي اب تأثااً ي كم ابن عا ور ف نه سل ي نقده ي ال الب طريقة أال الأصول والنظر ، وسل ال يار طريقة أال الحدي ، ومن المعلوم أن ال يار أعلم بالحدي ورجاله وطرقه ، وابن عا ور أعلم بالتفسا والعربية والأصول والمعقول. وقد صرح ال يار ي توطئة رتابه سكب تأليفه ، ف رر أن دي (1) تحقيقاص وأنظار ص81 .

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 721 - مدينة العلم ا ا لم يفرده أ د من العليا بالتأليف ريا أفردوا لاه من الأ ادي الوارد ي ف األ علي ، ميرل دي الموا و دي الطا ولاهما، وإنه إماا أفرده بالتأليف لأجل ذل ، ثم أ ار إلى أن من أسكا إفراده بالتأليف او إثكاص صمته والرد على من ضعفه (1). وي إطقه عدم وجود تأليف فيه ممن تقدمه نظر، فقد وجدص لمصنف مجهول جي اً مفرداً ي دي مدينة العلم أسماه (سفية الآل وطالكها، الموضمة لقوله  أنا مدينة العلم وعلي بابنىها(2). وللعلامة الشوراني أي اً جي مفرد فيه(3)،مطكوع ضين مجيوع فتاويه ورساأله المسيى (الفتح الرباني) . وذرر الأميني ي بحيره المفرد المتعلق به ا الحدي ( دي مدينة العلم) أن لل لال السيوطي جي اً مفرداً ي الكلام على ا ا الحدي ، ولم أقف عليه، إ أن السيوطي تكلم عليه ي رتابه ال أفرده ي الأ ادي الوارد ي ف ل أما المإمن علي (4). (1) فتح المل العلي 12/14 . (2) مخطوط ي محفوااص اوام الككا بصنعا47مه (3) واو ي توجيه متنه والكلام على معانيه وقد ققته الكا يرة محفواة علي رف الدين. (4) ص9، وانظر: رتا ال دير ي السنة والكتا والأد 6/78 .

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 722 - وقد ذررال يار ي آار (فتح المل العلي) (1) أنه أفرد رتاباً قكل ا ا ي دي مدينة العلم أسماه (سكل السعاد وأبوابنىها بصمة دي أنا مدينة العلم وعلي بابنىها) ثم ذرر أنه سيفرد فيه تأليفا ثاليرا .! ريا أفرده من المعاصرين محيد زياد التكلة ، واليفة الكوار (2) . (1) ص198 . (2) وا ان الكميران منشوران على الشككة العنككوتية، ولم اطل عليهيا إ بتوجيه من أ د امكي الأفاضل لكميري ا ا.

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 723 - المبحثالأول: الكلام في أبي الصلت بين الشيخين المطلب الأول: أبو الصلت بين التجريح والتعديل فقنىنىد منىنىال ال ينىنىار إلى تعنىنىديل أبي الصنىنىلت عكنىنىد السنىنىلام بنىنىن صنىنىا الهنىنىرو وعلينىنىه منىنىدار الحنىنىدي ومخرجنىنىه ، وقنىنىال ي (فنىنىتح الملنىنى العلنىنىي) (1) : "عنىنىدل ثقنىنىة مرضنىنىي معنىنىروف بطلنىنىب الحنىنىدي وا عتننىنىا بنىنىه" وذرنىنىر ر لاتنىنىه ي طلب الحدي ثم ساق جملة من الروا عنه. ثم ذرنىنىنىر توثيقنىنىنىه عنىنىنىن ابنىنىنىن معنىنىنى ونفينىنىنىه الكنىنىنى عننىنىنىه وقنىنىنىول الحنىنىنىارم فينىنىه: "ثقنىنىة منىنىأمون" وسنىنىاق رواينىنىة النىنىدارقطني عنىنىن دعلنىنىه السنىنى ي أننىنىه سمنىنى أبنىنىنىنىا سنىنىنىنىعيد الهنىنىنىنىرو وسنىنىنىنىئل: منىنىنىنىا تقنىنىنىنىول ي أبي الصنىنىنىنىلت؟ فقنىنىنىنىال: نعنىنىنىنىيم بنىنىنىنىن الهيصم ثقة، قال: إماا سألت عن عكد السلام؟ فقال: نعم ثقة.! ثم ذرر عن الآجر عن أبي داود قال : "رنىان ضنىابطاً ورأينىت ابنىن مع عنده" ونقل عن عكد الله بن أحمد روايته عنه وجيم بنىأن ذلنى ينىدل علنىنىى ثقتنىنىنىه عننىنىده وعننىنىنىد أبينىنىه الإمنىنىنىام أحمنىنىد، لأن أبنىنىنىاه أمنىنىره أن ينىنىنىرو إ عنىنىن ثقنىنىنىة، وسنىنىنىاق رواينىنىنىاص تنىنىنىدل علنىنىنىى أن عكنىنىنىد الله ينىنىنىرو إ عنىنىنىن ثقنىنىنىة، وعليه ف ن رواية عكد الله ابن أحمد بن نكل عنه تدل على ثقته عنده. ونقل رلام الحافظ ابن ر ي (الته يب) أنه صدوق له منارا . (1) ص19 - 27 .

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 724 - وقد تعقكه الطاار ابن عا ور ي (تحقيقاص وأنظار(1)،بوجه : أحدهما: أن الأريرر على جر ه . الثاااني: أن اونىنىرح مقنىنىدم ، قنىنىال: "وأننىنىا آانىنى ي انىنى ا بقاعنىنىد تقنىنىد اورح على التعديل إ إذا ران المجرح اذا جدا ورنىان متمنىاملا سنىييا وريرنىنىنىنىا ممنىنىنىنىن جر نىنىنىنىوا أبنىنىنىنىا الصنىنىنىنىلت طعننىنىنىنىوه طعننىنىنىنىا عييقنىنىنىنىا " وذرنىنىنىنىر أن الأصنىنىنىنىل ت لينىنىب جاننىنىب التهينىنىة ي النىنىروا لأن امققنىنى علنىنىى أن الأصنىنىل ي الننىنىاه اونىنىنىرح رينىنىنىا انىنىنىو منىنىنى اب مالنىنىنى ، الافنىنىنىا لأبي نيفنىنىنىة وابنىنىنىن فنىنىنىورك وسنىنىنىليم الراز من الشافعية ، اللهم إ إذا اهر موجب اورح فيكطل الخلاف . ودعنىنىم م اكنىنىه انىنى ا بقولنىنىه ي تقنىنىد جنىنىرح أبي الصنىنىلت علنىنىى عدالتنىنىه بأننىنىنىه رنىنىنىان ينىنىنىرو أ ادينىنىنى ي ميرالنىنىنىب الصنىنىنىمابة ، وبنىنىنىأن توثينىنىنىق ابنىنىنىن معنىنىنى متناقض لأنه رو عنه جرح أبي الصلت . انىنىنى ا مجينىنىنىل منىنىنىا ااتلنىنىنىف فينىنىنىه الشنىنىنىيخان ي جهنىنىنىة توثينىنىنىق أبي الصنىنىنىلت ممنىنىنىا يستوجب امارية فيه بينهيا ، فأما اعتراض ابن عا ور على ال ينىار بت نىريح الأريرر فهو صميح، فقد وجدص الأريرر من عليا الحدي على جر ه . إذ أنااا أبااا الصاالت: انىنىو عكنىنىد السنىنىلام بنىنىن صنىنىا بنىنىن سنىنىلييان بنىنىن أيو بن ميسر القر ي مو ام أبو الصلت الهرو . سئل عنه أحمد بن نكل فقال: روى أ ادي منارا(2). (1) ص82 -84 . (2) ته يب الته يب6/321 .

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 725 - وقال أبو اتم: "لم يكن عند بصدوق"(1). واطَّ أبو زرعة الراز على دييره وقال: " أ د عنه و أرضاه "(2). وقال النساأي: "راف ي اكي ليس بيرقة و مأمون"(3). وقال العقيلي: "راف ي اكي "(4). وقال مر: " ر ا "(5). وقال ابن كان: " يجوز ا ت ا به إذا انفرد "(6). وقال محيد بن طاار: " ر ا "(7). وقال ابن عد: "ولعكد السلام أ ادي مننىارا ي ف نىاأل علنىي وفاطية والحسن، والحس ، واو متهم ي ا ه الأ ادي " (8). وقال اووزجا : " ران زاأ ا عن الحق ماألا عن القصنىد، سمعنىت منىنىن نىنىدثني عنىنىن بعنىنىض الأأينىنىة أننىنىنىه قنىنىال فينىنىه انىنىو أرنىنى منىنىن رو حمنىنىنىار (1) اورح والتعديل 6 /48 . (2) المرج السابق . (3) تسيية مشايخ أبي عكد الرحمن النساأي ص 63 (ص112 .) (4) ال عفا الككا3/70 . (5) ته يب الته يب6/321 . (6) المجرو2 /151 . (7 )ته يب الته يب6/321 . (8) الكامل ي ضعفا الرجال 7 /25 .

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 726 - الدجال وران قديما متلوثا ي الأق ار"(1). وقنىنىنىنىنىال النىنىنىنىنىدارقط : " رنىنىنىنىنىان اكييرنىنىنىنىنىا راف نىنىنىنىنىيا - ثم ذرنىنىنىنىنىر نىنىنىنىنىدييرا ي إسناده أبو الصلت- فقال: او متهم بوضنىعه لم يحنىد بنىه إ منىن سنىرقه منه فهو ا بتدا ي ا ا الحدي "(2). وقال زرريا الساجي: "يحد منارا او عندام ضعيف"(3). وقال أبو نعيم: "له أ ادي منكر "(4). وقال ال ا: "واه يعي متهم م صلا ه"(5). وقال مر: "متروك الحدي "(6). وقال ي ثاليرة: " يعي جلد"(7). وذرنىنىر نىنىدييرا ي ترجمنىنىة موسنىنىى بنىنىن القاسنىنىم الت لنىنىبي ي إسنىنىناده أبنىنىو الصلت فقال: "إسناد مظلم. وعكد السلام أبو الصلت متهم"(8). (1) أ وال الرجال ص 348 (379 .) (2) تاريخ ب داد 11/52، ته يب الكيال18/80، موسوعة أقوال أبي الحسن الدارقطني ي رجال الحدي وعلله 2/411 . (3) ته يب الته يب6/321 . (4) ال عفا ص108 (ص140 .) (5) الكا ف1 /653 . (6) الم ني ي ال عفا2 /394 . (7) مييان ا عتدال 2 /616 . (8) المرج السابق 4 /217 .

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 727 - وذرنىنىنىرأبنىنىنىو الف نىنىنىل العراقنىنىنىي ي ترجمنىنىنىة زررينىنىنىا بنىنىنىن الصنىنىنىلت بنىنىنىن زررينىنىنىا الأصنىنىكهاني نىنىدييرا ي إسنىنىناده أبنىنىو الصنىنىلت فقنىنىال: " آفتنىنىه عكنىنىد السنىنىلام بنىنىن صا أبو الصلت الهروى"(1). وذرره سكط ابن الع يي فيين رمي بوض الحدي (2). وقنىنىنىال ابنىنىنىن ريرنىنىنىا بعنىنىنىد أن ذرنىنىنىر نىنىنىدييرا ي ترجمنىنىنىة موسنىنىنىى بنىنىنىن قاسنىنىنىم التنىَّ ْلِنىنىبيي الكنىنىوي: "ي إسنىنىناده عكنىنىد السنىنىلام بنىنىن صنىنىا أبنىنىو الصنىنىلت الهنىنىرو ، أ د الك اب "(3). وقال الحارم: "وأبو الصلت ثقة مأمون"(4). وسنىنىئل أبنىنىنىو سنىنىنىعد الياانىنىد الهنىنىنىرو عننىنىنىه فقينىنىنىل لنىنىه: منىنىنىا تقنىنىنىول ي عكنىنىنىد السنىنىلام بنىنىن صنىنىا ، فقنىنىال نعنىنىيم بنىنىن الهيصنىنىم: ثقنىنىة، فقينىنىل: إمانىنىا سنىنىألناك عنىنىن عكد السلام، فقال: نعيم ثقة لم ييد على ا ا(5). (1) ذيل مييان ا عتدال أبو الف ل زين الدين عكد الر يم بن الحس بن عكد الرحمن بن أبي بكر بن إبراايم العراقي ، ص: 107 . (2) الكشف الحيري عين رمي بوض الحدي (ص 440 .) (3) التكييل ي اورح والتعديل ومعرفة اليرقاص وال عفا والمجاايل 1 /267 . (4 )المستدرك 3/137 . (5) جا ي ته يب الته يب6/321 تحريف لا المعا بالكلية: وفيه: ما تقول ي أبي الصلت قال: نعيم بن اله يم ثقة، قال إماا سألت عن عكد السلام: فقال: نعم ثقة ولم ييد على ا ا. والصوا ما أثكته من تاريخ ب داد 11/52، وته يب الكيال18/80، وموسوعة أقوال أبي الحسن الدارقط

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 728 - وقال ابن نىر: "صنىدوق لنىه مننىارا ورنىان يتشنىي وأفنىرط العقيلنىي فقال ر ا "(1). وبهنىنىنىنىنى ا يتكنىنىنىنىنى صنىنىنىنىنىوا اعنىنىنىنىنىتراض ابنىنىنىنىنىن عا نىنىنىنىنىور وأننىنىنىنىنىه مت نىنىنىنىنىه جنىنىنىنىنىدا، والترجنىنىيح بنىنىالأريرر أصنىنىل فنىنى ن رنىنىان التعوينىنىل علينىنىه فنىنىلا إ نىنىكال ي رجمنىنىان جنىرح أبي الصنىلت وانتفنىا عدالتنىه لمنىا منىر، وقنىد أطلنىق بعنىض العلينىا تقنىد العدالة على اورح إذا ران الأريرر على تعنىديل النىراو ، وقنىد قنىال العراقنىي ي (ألفيته)(2) : وَقَنىنىنىنىنىنىدَّمُوا اوَنىنىنىنىنىنىرْحَ وَقِيْنىنىنىنىنىنىلَ إنْ اَهَنىنىنىنىنىنىرْ مَنىنىنىنىنْ عَنىنىنىنىدَّلَ الأرْيرنىَنىنىنىنىرَ فنىَهْنىنىنىنىوَ المُعْتَكنىَنىنىنىنىرْ فكيف ومن جر نىه انىو الأريرنىر ، وقنىد قنىال السنىيوطي: "إذا اجتينى ي النىنىراو جنىنىرح مفسانىنىر وتعنىنىديل، فنىنىاورح مقنىنىدم ولنىنىو زاد عنىنىدد المعنىنىدل انىنى ا او الأصح عند الفقها والأصولي "(3). ولنىنىنىو قنىنىنىنىدر اسنىنىنىتوا اونىنىنىنىرح والتعنىنىنىنىديل ي أبي الصنىنىنىلت ، ي عنىنىنىنىدد منىنىنىنىن جرح وعدل ، فقنىد قطنى الأريرنىر بتقنىد اونىرح ، بنىل كنىى الخطينىب اتفنىاق أال العلم عليه ولو قل عدد المجر (4). ي رجال الحدي وعلله 2/411 . (1) تقريب الته يب (ص 4070 .) (2 )فتح الكاقي1/317 . (3 )تدريب الراو 1/364 . (4) الكفاية ص107 .

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 729 - وصنىنىنىنىمامه النىنىنىنىراز والآمنىنىنىنىد ، وبنىنىنىنىه جنىنىنىنىيم المنىنىنىنىاورد والروينىنىنىنىاني وابنىنىنىنىن القشنىنىنىنىنىنىا ، ونقنىنىنىنىنىنىل ابنىنىنىنىنىنىن عسنىنىنىنىنىنىارر الإجمنىنىنىنىنىنىاع علينىنىنىنىنىنىه، و كنىنىنىنىنىنىاه الكنىنىنىنىنىنىاجي عنىنىنىنىنىنىن اويهور، ونسكه النوو إلى امقاق واويااا(1). وإن رنىنىان المعت فنىنىيين ااتلنىنىف فينىنىه قنىنىول النقنىنىاد جر نىنىاً وتعنىنىديلاً انىنىو الفمنىنىص ي نفس اورح فقد تك أن جنىرح منىن جر نىه مفسنىر فهنىو مقنىدم رينىا تقنىرر ي أصنىول الحنىنىنىدي ، وقنىنىنىد قينىنىنىد بعنىنىنىض المتنىنىنىأارين منىنىنىن أانىنىنىل الحنىنىنىدي تقنىنىنىد اونىنىنىرح المفسنىنىنىر علنىنىنىى العدالنىنىة بمنىنىا إذا لم تكنىنىن اننىنىاك قريننىنىة يشنىنىهد العقنىنىلُ بنىنىأن ميرلهنىنىا يحُينىنىل علنىنىى الوقيعنىنىة منىنىن تعصب م ابي أو منافسة دنيوية، ورجمه السخاو (2). وانى ا موجنىنىود ي بعنىض منىنىن جنىرح أبنىنىا الصنىلت رنىنىأبي إسنىماق اووزجنىنىا لأننىنىه رنىنىان ناصنىنىكياً ي لنىنىو ي جنىنىرح الكنىنىوفي لأجنىنىل التشنىنىي فنىنىلا يقكنىنىل قولنىنىه فنىنىيهم ، لكنه يسقط اورح عن أبي الصنىلت لأن فنىيين جر نىه جر نىاً مفسنىرا أأينىة يرتنىنىنىنىا ي أمنىنىنىنىانتهم ودينىنىنىنىانتهم رأحمنىنىنىنىد ولنىنىنىنىاه ولنىنىنىنىيس بينىنىنىنىنهم وبنىنىنىنى أبي الصنىنىنىنىلت عنىنىداو أو عصنىنىكية تقت نىنىي رد قنىنىولهم فينىنىه، بنىنىل فنىنىيين جر نىنىه جماعنىنىة ممنىنىن فينىنىه ننىنىوع تشي رالنساأي ف ر هم والحال ا ه مقدم راجح بيق . (1) انظر: قا عد ي اورح بن السككي ص 57، امصول 2/201، رح صميح مسلم 1/231، رح التكصر والت رر ، 1/345، إ كام الأ كام 2/79، الكمر اميط ي أصول الفقه 6/183 .فتح الم ي 2/33، تدريب الراو 1/464، الرف والتكييل ص 118 . (2) فتح الم ي 2/33 .

محاكمة الغماري وابن عاشور في حديث "مدينة العلم"، د. أحمد بن علي الحندودي الغامدي - 730 - وأما اعتياد ال يار على توثيق الحارم فنىلا ي نىني ي مقابلنىة جنىرح منىنىنىن جر نىنىنىه منىنىنىن الأأينىنىنىة الككنىنىنىار و سنىنىنىييا منىنىنى منىنىنىا عنىنىنىرف عنىنىنىن الحنىنىنىارم منىنىنىن التسنىنىنىاال ي التوثينىنىنىق والتصنىنىنىميح، ف ننىنىنىه رينىنىنىا قنىنىنىال ابنىنىنىن الصنىنىنىلاح : "واسنىنىنى الخطو ي رط الصميح متساال ي الق ا به "(1). رينىنىنىا أن الحنىنىنىارم منىنىنىتهم بالتشنىنىنىي، قنىنىنىال النىنىنى ابي: " نىنىنىيعي مشنىنىنىهور بنىنى ل "(2) .،وقنىنىنىال السنىنىنىككي: "إن الرجنىنىنىل عننىنىنىده مينىنىنىل إلى علنىنىنىي  عننىنىنىه يييد على الميل ال يطلب رعا "(3) فيعتبر قوله انا. واعتينىنىاد ال ينىنىار علنىنىى توثينىنىق ابنىنىن معنىنى قنىنىد منىنىر أن ابنىنىن عا نىنىور نق ه بااتلاف قوله ي أبي الصلت، واو صميح واقنى ، فنى ن ابنىن معنى ااتلفت عكاراته فيه: فير قال : " ما أعرفه "(4). ومر قال : " ليس ممن يك "(5). وي ثاليرة قال: " صدوق"(6). (1) المقدمة ص22 . (2) مييان ا عتدال 3/608 . (3) طكقاص الشافعية الكبرى4/167 . (4) تاريخ ب داد 11/49 . (5) تاريخ ابن مع رواية ابن محرز 1/79 . (6) مستدرك الحارم 3/137 .)

مجلة الجامعة الإسلامية للعلوم الشرعية– العدد 188 – الجزء الأول - 731 - وي رابعة قال : "ثقة"(1). وريا او واضنىح فنى ن ابنىن معنى لم يجنىيم بتوثيقنىه مطلقنىا، علنىى أن توثيقنىه منىنىنىردود ي مقابنىنىنىل اونىنىنىرح المفسنىنىنىر الصنىنىنىادر منىنىنىن سنىنىنىاأر الأأينىنىنىة؛ لنىنىنى ا قنىنىنىال النىنىنى ابي معلقنىنىا علنىنىى توثينىنىق ابنىنىن معنىنى لأبي الصنىنىلت: "جُكِلَنىنىت القلنىنىو علنىنىى نىنىب منىنىن أ سن إليها، وران انى ا بنىارًا بيمنىى، ونحنىن نسنىي منىن يحنىى داأيًنىا ونحنىته بقولنىه ي الرجال ، ما لم يتبران لنا وَاْنُ رجل انفرد بتقويته أو قو من وااه"(2). وقنىنىال المعلينىنىي ي تعليقنىنىه علنىنىى الفواأنىنىد المجيوعنىنىة(3) :"وأبنىنىو الصنىنىلت فيينىنىا يظهنىنىنىر رنىنىنىان دااينىنىنىة ، منىنىن جهنىنىنىة انىنىنىدم علنىنىنىيا الرضنىنىا بنىنىنىن موسنىنىنىى بنىنىنىن جعفنىنىر بنىنىن محينىنىد بنىنىن علنىنىيا بنىنىن الحسنىنى بنىنىن علنىنىيا بنىنىن أبي طالنىنىب وتظنىنىاار بالتشي ، ورواية الأاكار التي تدال التشي ، ومنىن جهنىة رنىان وجيهًنىا عننىد بنىنىنىنىني العكنىنىنىنىاه، ومنىنىنىنىن جهنىنىنىنىة تقنىنىنىنىر إلى أانىنىنىنىل السنىنىنىنىنة بنىنىنىنىرد ه علنىنىنىنىى اوهيينىنىنىنىة، واسنىتطاع أن يت ينىنىل بنىن معنىنى نىتى وثقنىنىه ، وأ سنىن الظنىنىن بنىه، وأ سنىنىكه رنىنىان مخلصًنىنىا لكنىنىني العكنىنىاه، وتظنىنىاار بالتشنىنىي لأانىنىل الكينىنىت مكنىنىرًا مننىنىه لكنىنىي يصنىنىنىنىنىدق فيينىنىنىنىنىا يروينىنىنىنىنىه عنىنىنىنىنىنهم، فنىنىنىنىنىروى عنىنىنىنىنىن علنىنىنىنىنىيا بنىنىنىنىنىن موسنىنىنىنىنىى عنىنىنىنىنىن آباأنىنىنىنىنىه الموضنىنىوعاص الفا شنىنىة، رينىنىا تنىنىرى بع نىنىها ي ترجمنىنىه علنىنىيا بنىنىن موسنىنىى منىنىن "التهنىنى يب"، ولرضنىنىه منىنىن ذلنىنى نىنىط درجنىنىة علنىنىيا بنىنىن موسنىنىى وأانىنىل بيتنىنىه (1) مستدرك الحارم 3/137)، تاريخ ب داد 11/49 .) (2) سا أعلام النك11 /447 . (3) ص293 .