دعوى فهم القرآن في ضوء مناهج العلوم الإنسانية الغربية منطلقاتها وحقيقتها وآفاقها

آ ا ت را ا و ا ا  ةد ا و ا...،و ء أ ن أ ا م ا ا)١( . إ و نآ ا ع إ ى د ن إذا أ ار ا م ا د م ي ن ا نا و ا ت و ا ي ا نا ا" ا د ا " ت و وا ا د و ا ز ا ى ا ه م " ل أ " إ ف نآ ا ت آ ا ا ه )٢(، و ه ب أ ن إذاُ ا ا ج ا ع ا ا ا ةد ا و ا ه ا ترأ ن ا و ، ا ء ا و ا أو س وا ا ود )٣( . )١ ( ا ةز ا ا ن ن ا م ا ن ا ت را ا إ ل وا ... )٢ (فا ا ا ف " ا" إ : ت را ا ر ،اد ا ص ا٢٨١ و . )٣ (ه ور ا ر ا ل ا و ا ا ت را ا ا ا إ " ا ر ا ة ب : درا" ا ــ ا ، ا ٨٩١٤ ،ج ،م .

ا ا م ا ء نآ ا ى د  اﻟﺜﺎﲏ اﳌﺒﺤﺚ اﻟﺪﻋﻮى ﳍﺬه وﻳﺞﱰاﻟ ﰲ وأﺛﺮﻫﺎ اﻟﻐﺮﺑﻴﺔ اﳉﺎﻣﻌﺔ ا م ا ن ل ا ة ا ت ا د ا ا ر ق ء نآ ا ا س ا ذ ا ل ن ا ا ةر ا إ ا ت ا )١( ه ى و ، را ا ا نأ ا ز ـ ذ ـ ى ا ه ءا ت را ا ة أ أ أ ت ا أو م ِ ا ا اَ ل أ ، ا ت ا ا ا ا ي رآ Artur Jefferyــ ٩١٥وم٩ رRegis Blachere ــ ٩١٧وم٣ ر يرودRudi Paret ــ م٣٨٩١ ... ، ن نأ ا ا ا روا ا ا ا ا ع ا ى ا ، أ ن إذ ا "تا ا ةإدار " ءا ا أو ا وزاراب ر ا ت، ا ا ا و ا اق ا و ؛اق ا ج ا )١ ( ا : د ا ا ا دور ،ه و اق ا ، ا نا ر ١٣ م ٣٨٩١ ج ١م ص ٨ .

آ ا ت را ا و ا ا  ر ا إ أ ت ة أ ء أ أ وِْ ُ و د ا ت و وا ا فا ا)١( . اﻷول اﳌﻄﻠﺐ ﺎوﻻتﳏ ﱰاﻟﺪﻋﻮىﻣ ﳍﺬه وﻳﺞﱰﻟﻠ ددة ى ا ه تز ا ن ا ا جوا ا ، " ا " ن ا و آ ا ت را ا ا نأ ا وا ص ا ا ا ؛ط ا ثا م ذ و د ل . ا ا نا ر ) آ ا ت را ا ا اق ا (: "... ر ا تر و ت ا بد ا ت ا ا ل و د و ا تاءا ا ن ف ا ،ت وا ب ا ت ا ر وا ص ي ا ا ج ا إ وت ا ... ا ت ا ه و ا ت ا نأ ، ر أزا ن .. .ص ا ذ أ ل أ و : ت أAlbrecht Noth ــ ٩٩٩١ ن و م Tliman )١ (ء أ : ك ك ت ا ا ا رد و إ ة ا .

ا ا م ا ء نآ ا ى د  Nagel.".. )١(. ت را ا ه م ا و)٢( . ى ا ه إ ت ا أ ا ن ا ن وإذا م ، تا ذ ، ا أ ا إ ةر وا ث Angelika Neuwirth ا ة أ ة ا ا ص ا ةءا ا ار ا د ا)٣( . ا ت را ا ـ آ ا ت را ا ت ا ا أ و اS.O.A.S د و أر و ،ن ا ق ا ادوارد ا ا غو وا J.E.Wansbrough ــ ٢٠٠٢م)٤(، )١ ( ا : ا اق ا آ ا ت را ا ، ا نا ر ن ١ا ٤ـ٩١ . )٢ ( ا ه تا ة ز ا ء أ و ا - ا-ير دور لد . )٣ ( نا أ ت ت أAnton Spitaler ـ ٢٣٠٠ و ،م م هرا و ٩١أ٧٦ع م " درا ا ر ا " م ١٨٩١ ة تا ،م ا و ،تو ق ا ا ت را اد ير ــ وة، ا" نآ ا فر ة دا ". )٤ ( ا ا إ و ، ر ا رد ر غو وا ج و، وا ا ت را ا ن إ اق ا" آ ا ت را ا : و ا و در ا " ر ــ ا م ٩١٧٧ إ ى أ ت ا ا ةر و ،م ==

آ ا ت را ا و ا ا  ي ا ا م ا ت ا ا ت را ا ه ا ه ن وا ل ا ن و . ت را ا ه ر غو وا و ا ا وا، ا ت ا أ ذ ل ا ه ه ي ا آ ا ت را ا ، و ا ا٢١١٠ ت أ ل ،م ا ر ا ا ا اد أ ٨٩٩١ م " آ ا ت را ا Journal of Qur anic Studies." آ ا ت را ن ا ن ا ر ء وا ا أ ،،م ا ا م ا إذ نآ ا ن ا أ أ اد و " دا ة نآ ا فر Encyclopaedia of the Qur'an تر ا ٢١٠٠-٢٦٠٠ ى إ و وا تا م نو جر ت ا د ا ف ا ا َُ ، ه أ ا ه إذ ة و ر ى اة ا ا ا اد ا، ةد " Exegesis ا ا )١(، ه و == م ا ا ، ـ و ا ت را م أ م ا بدا ا د ا ـ ر وا ب وا ور ا أ . )١ ( ي Exégèse ـ " " و،Inerpretation ـ ==

ا ا م ا ء نآ ا ى د  ر م ا ء ةد ا : لو ا- " نآ ا Exegesis of the quran; classical and medieval، ا ا ق ا د Claud Gilliot ا ن ا ا إ هر و ا ة ة )١( . ا ع ا- " ا ا وا ة ا Exegesis of the quran; early modern and contemporary" ، ق ا Rotraud Wielaudt ج Bamberg ض ، م ا إ ه )٢( ةد ا ى د إ و ه أو نآ ا ا م ا . == " و " و ،Commentaire ـ " " ا ن نوا ، وا لو ا ا ر نو . )١ (Encyclopeadia of the qur'an ; T 2 pp99-124 ; Brill 2002 )٢ (Ibid T2 pp 124-142

آ ا ت را ا و ا ا  اﻟﺜﺎﲏ اﳌﻄﻠﺐ اﻟﺪﻋﻮى ﳍﺬه وﻳﺞﱰاﻟ ﻰﺗﺘﺒﻨ اﻟﻔﺮﻧﺴﻴﺔ اﳉﺎﻣﻌﺔ و و ا أ و د ا ن ا ه ا ،ا و ا ا ت ا إ ياد ا إ ا ت ا ه ن إذ ، ا ا د ا وا ت ا م ا ا د " ن ا" ن وا ءا ا نو ا ا . وا ر ا ا ن ا و ا ،ر وا ا ا ا ا - أ - ترا و و وو ة، ن أ ر و د ذ ي ا ا ا بدا ا " ن " و وا ة دو)١( ه ، ت و ا ا" ر ا د ا) " ر ا ب ( )١ ( ا ةا م و ،يد ا ا ن ا ا ن٦١٢٢ م ءا وا ، ـ و ا ـ ا ت ١٠٨١ ا ا م ـ ى و ، ا م وا بدا ر ١٨٨١ ٠٩١و٢ن ا م .

ا ا م ا ء نآ ا ى د  ا ، د " د ا " ةأدا و ، " ا " و ا ؛ ا ن ا ة أ ن و" ا ش " ءا ا أو بد ا ن د ا أو ع ا أو ر ، درا وا ءا ا ا ت ا أو ت . كا آ ا ا ه ا ا ت ا و " ا ت را وا ا " ر ن ، ة ا ه و ،ى ا ت ا و روRobert Brunschvig ــ ٠٩٩١ِ لر و مCharles Pellat ــ ٩٩١٢ د و م claude Cahen ــ ١٩٩١ أر رو مRoger Arlandez ــ ٢٦٠٠ م و، نو آ ن ا فا ب ا ن رود ل أ ت ا ا ا Maxime Rodinson ــ ٢٠٠٤وم ك ك Jacques Berque ــ ٩٩١٥آو منو )١( ، ص ع إ إ د ا ء د ف و ا ا ص ا و و نآ ا ا )١ ( و ، ا ل م غ ا ر ، ا بد ا لر و ر ر ـ ــ أ ن رود أ ، ا وا ا ا وأر ،م ا ك ــ أ ،م ا ا ة ا ر ا ل ا ب ت فا وا ا .

آ ا ت را ا و ا ا  ن و أ ا وإ ا ت را ا ا و . و ا ذ أ ن ا إ و ذا ة ا ر ر ل Paul Ricoeur م جر ا ا ي ٩١ا٥٦ م ا ص ا و م ت ا درا ر ج ا" ا وا ا")١( ي أ ن و " ر ا ا" م . ا ا ب ا ا أ ن و إ " ا ت را ا و ا " تزا إ ن ا )س ر ( ر أو بدا ا ا، و ا ص ا ت ا أ وا وو و أ ن و حا ر ر ذ ا ا أ . أ ي ا ا ثا أ ت٨٦٩١د ا ا ز م ر ر اد اE.Faure ت إ ن ا إ )٢( ثا إ ي ا ء ا " - ن - ا ت را )١ ( اHerméneutique ـ د ا ا ت اد " و ا " وا ن ا وأ ، ا ص ا أور ـ ار و ، ص ا ا ـ هر م و ـ و ا أو ا م ا وا. ا : ،ر "ص ــ ا ٢٧٤ . )٢ ( ا و ا ر )ة ا ن ا ( ا ا ر ==

ا ا م ا ء نآ ا ى د  و ا " م ٩١٧٠ ا ر أ م)ة ا ن ا(، ه ذ م ي ا و ق ا إ فا ا أ َِْ ُ ا أ إ ا ن ا ت ا وأوا ن أر . د ا و وا ا ا ر ا ا و ه و نآ ا ع إ إ ا ى ا ه م ا ص ا ب ا ا ص نأ ر ا ا ا ه ا ا ص ا د ا و درا ،ي ا و ب ا د إ ا، ا ا و و ا و أ ا ت ر ا ل م . == ) ا ن ا( ت ا ه و ، ــ ا ا ، ن ـ ا ت ا)م ا ( إ ر ا ا ، ةد م ا ـ ا و ، ة ـ ا

آ ا ت را ا و ا ا  اﻟﺜﺎﻟﺚ اﳌﻄﻠﺐ اﻟﺪﻋﻮى ﳍﺬه ﱄاﻷو ﻞاﻟﺘﻨﺰﻳ نأ إ ةر ا ا وا ا ا ن ا ا أ ا ا ا ا ا تا ا ا أ وا وأ ك ا درا ء و ة، ت و ا ة ا ل درازا ا و يد رأ ا و ا ، ر ا و ا نأ إ ا ذ ء ه جروا ء ة ك ا د أ ور ا نأ إ تا اُِ ا . ةز ا ا ب ك و ) سر ( ا ر أو ا أو بدا ا ، ا وا ا ، ذ ك ا نأ ا را ا ، ا ت را وا ا أ نأ ذ ع ا ن ت ن ا ن إ ا ا نأ هدا م ا جدر ف )١( . )١ (د ه ذ ا . ـ يو ا ٢٠٠٢ ر ه تا م ن وا ا ت را ا ا" ة " ==

ا ا م ا ء نآ ا ى د  و ا ن ا ت ا وا ن ) ا( و ا ا د ر ا ا ا ا ،ى ا ه ٨٦٩١ا م ل ا ل ا ر ر اد ا ا ا وز ة وا هرا ا، ا ا ي ا ء ا ا ا ا ب ا ل )١( . ا ا ة ا و عو ا ا ر ا ا ب جذ إ ةر ا را ا ه ، ا ا ا أر ب ر ا : ١- ا إ و ة أ ر نأ . ٢- ا ت را ا ا م ا أ. ٣- ا ن ا ت واد ا ا إ ن أ. ٤- ت نأ ر ا ا ه نآ ا ا أ ر. == ج٢ ص ١٤-٦١ و ا ا ،٢٠٠٠ ت را ـ ا ا ،م تو وا . )١ ( ءا ٩١ا٧٠ و ا ن ا أ أو ة وا إ هرا ا ل ا : أ و م ا ا ، ٨٩١٤ ه ه ــ أ م ذ ر ، ا ف ة وا ر ا٢٠٠٢ إ م م LMDهرا وا وا ةز ا يأ ، .

آ ا ت را ا و ا ا  ة ا ج ي ا ي ا ء لأو ، ا ةز ت ا أوا ر إ وا ر و ت رو فا إ" و ا : ت و ا ل أ")١( . بدا ا ةز ج ي ا ن أر ي ا ا وا در و ت ا أوا ا ا ت نأ إ م ٢را٠١٠ ة ا ر أ و ،م لر فا إ ه م و م٩٦٩١ )٢( . )١ (م ٩١و٢٥ آ هذ أ و إ ا و م أ دا فا وأ ا ا ر . ـ ا ٢٠٠٢ ا ل أ ا ب كا آ ن ي ا م م ج و ،ي ا ٦٦٩١ا ـ ا وار ،م ا م ر ا يد ا ا . )٢ ( ن أر ٩١و٢٨ م ش ، ا ا ق ا ا إ ل ا ا ا ارس " ا ن اLes Pères Blancs "، هذ أ ر إ ا ا ا ل ا و le Tourneau Roger، م ا ا ة و ٩١و٧١ ا م ـ رد ق ا ا ٦٨٩١ا ـ و ي ا و ز م ة ا ر هرا ا : Meskawah:Contribution a l'étude de l'humanisme arabe au 4/10 siècle Philosophe et historien رد و ، لر فا إ ٩١٧٠ ترا م J. Vrin ف ن ا .

ا ا م ا ء نآ ا ى د  ، ا ةز ا ي ا ا ا وا ا ا هرا د ر ر و) ا ( ك ك فا إ ع ا "ب ا ير ا ل ا " م ٩١٧٢م)١(. نآ ا ص ى و ا ا أ ا و ء يأ ك ، ا عو ا ا إ ء ا ،نآ ا ر أو ص أ هو و ل ا و ترا " " ر وأ ا ت ا درا ك ا ر . )١ ( و ، ا إ ارا ا "ن ن " " ا ا " ، ا ل ا ــ ب ا ير ا ل ا ر ة لا أ إ ذ هد ا ة ، ا ترا ا ا ةر م و أ ا اد و ، أرا نآ ا و ص ا ء أ ل ا .

آ ا ت را ا و ا ا  اﻟﺜﺎﻟﺚ اﳌﺒﺤﺚ ﺧﻠﻔﻴﺘﻬﺎ ﺑﺎﻋﺘﺒﺎر اﻟﺪﻋﻮى ﻫﺬه ﻘﻴﻘﺔﺣ اﳌﻨﻬﺠﻴﺔ ﺎﲥوﻣﺮﺗﻜﺰا ﺮﻳﺔﻈاﻟﻨ ه ب أ ق تا ور ا " ا ا" ا أ وق ا دق ا ل ير : »ا ا ن و ذرا ذرا...« ، ا ل ا و ا وا ىؤ ا، ا ذ ئ ا أ ء د ت ا ا ترا و " " وا ن ،ى ا ه ا ا ت ا ت ل ا أو س ء و ، ه ا " ا " ل ر ةء ت أ م اrم وا ة ا ا ا : » ... ا د « )١( . )١ ( ا ل ب ،م ا ب ا ا ،ير ا م اr) ن ( ر ٧٣٢٠ .

ا ا م ا ء نآ ا ى د  اﻷول اﳌﻄﻠﺐ ﺧﻠﻔﻴﺔ ﻣﻦ اﻟﺪﻋﻮة ﻫﺬه قاﻟﻐﺮﰊاﻧﻄﻼ ءاﻻﺳﺘﻌﻼ د ا ق ا " ا فر ا ة دا -" ة ٠٩٩١ م -ل ن ا ا و ر " " ل ا ت را ا : " ا ن ا ب آ ا ت را ا ر نإ م ا ا ت را ا ل ظا ا م ا أ أ، د ا ا ت وو و ا ل أ ن د ا ر و ور ت را ا ه ل ا ا ، ا ل وا ز ا ة ا ص ا ل ا وأ ، ا إ ا ا ا .. نأ و ؛ ت را ا ه ر : لو ا: و آ ا ا ر و و . ا ا أ : ا ا ا نآ ا ةءا ةد ، ا م ا ت ا را أ ا ا ا ا ا ا ا ، ر ا ا ا ل ا آ ا يأ ةر ،ء ر و إ م ا ر و