دعوى فهم القرآن في ضوء مناهج العلوم الإنسانية الغربية منطلقاتها وحقيقتها وآفاقها

آ ا ت را ا و ا ا  ا ر ا ا ت ا ه نآ أ ر ا د ا ر أ ف )١( . ا ن نآ ا ا ا ا ا ه ا أ ت ن د ا ر ي ا و ا ت ، ع ود ا ا إ ا ص ا را ا ل د ا..، و د د " " و" و أ " و" " و" " ن د ا، ى ا ه ض ا ن و - - ا ن ا وا ا إ دأ ا تا وا ةرا ا ص و ع ا . ا ا و ا ا ي ا ا ه ؛ ن ا ا إ ة ا ا ن ا ءا ا ع إ درا ل ا ا م ا نآ ا ا و ل أ ل ا ا ا ص ا ا ا ط وا نآ ا، ا ا و ن ا ا و ،ه ى نآ ا ا إ لو ا ا rو ا و و ا . )١ ( د ا ،ن أر ا ء : ا ر ا ا ص ٢٠٩-٢١٩ و ا ا ،٦٨٩١ ترا ،م ،تو ا ء ا .

ا ا م ا ء نآ ا ى د  ء ة د و ذ " ا " ا أور ا در د ا و ، نأ ا ا ب ا َُ ت و ا أُ عا ا ق ا و ا ا ا ا و ود ء إ ةر ا و ،ك ا ا ل .

آ ا ت را ا و ا ا  اﻟﺜﺎﻟﺚاﳌﻄ ـﻠﺐ اﻟﻼﻫﻮت دراﺳﺔ ﳎﺎل ﰲ اﻟﺪﻋﻮى ﻫﺬه ﻇﻬﻮر ﺑﺎﻟﻐﺮب اﻟﻘﺮآﻧـﻴﺔ اﻟﺪراﺳـﺔ ﳎـﺎل إﱃ واﻧﺘﻘﺎﳍﺎ "ت ا فر ة دا قو ا " ل ت أ نأ يد ا ا ن ا- و ا ا - ا ص ا ص ا ع ، ا ل ر ذ بدا وا ر وا وا ، وأ ا ا و"ت ا " ر Friedrich Schleirmacher ــ ٣٨١٤م، ن و أ د ا ت وا ا ص ا رق ، ب ا " ت ا" د ا رس ا ا ا ص ا وذ ا ا ه و)١( . - ا ص ا ها د ا ي ا - )١ ( نآ ا ا ه أ ا : - د.، أ ا ص نآ ا ت ٣١درا٧-١٤٩ ا ا دار ، تو م٩٦٩١ . - د . ا ت ا ، و ا ج ا ا ن ٣اص ١٨٩-٨٩٢ ، و ا ١ا٤٦٠ض ا ـ .

ا ا م ا ء نآ ا ى د  ء نوز س Julius Wellhausen ــ ٨١٩١ م- درا ذ أ ت ا - إ أ نآ ا ا ه راد ٠٩٨١ ا ت را ا م . لأو ا ا ت ا ا نوز ن وإذا ا إ ي ا ا يز ٨٨١٢ ٨٨١و ٥م، ن ا ا ا ت را ا ار و ا تا أ نأ نآ يد ا ا ثا ه " ا يد ا ا ةرا ا ثا ")١( . و ا نا ر ر " ا آ ا ت را ا اق ا" ل ... ": ا درا نوز ر و ا ) ا ( و ، أو آ ا ا وو ، ا ا و ا ا وا ، ا َُ ا و ا ةءا ا ل نأ و وا ا ء ا ا ا ى ")٢( . هد ي ا ا ا ا ا أدى و إ ا ن ا ن ا : )١ (د . ا ثا ا ا د ، ا ن وإ فوؤ ا ج وا ا ٢ ص٣٣١ و ا ا ،١٢٤٧ ـ، بدا ا ة ا . )٢ ( ذ ا: آ ا ت را ا ا نا ر ؛ ا اق ا .

آ ا ت را ا و ا ا  • و ا: آ ا ت را ا جإدرا ت درا ا ا و ا ا بد ا)١( . • ا: ا ت را ا م ا ت ا ا ا ت ا ت را ا . ت را ا ه ا و ل ئر أ ي ا د ا ا" ا " م ا ا ا ن ا ا،ء ذ ز و ا جوروا ة " ا ا" ن ا ذ ، ا ه ت نأ ا وا " ذ" ت ا ة و ، ا ا ت ا و ا ت ا أ نا أ تذا ر ا أو ا ءا أو )٢( . )١ ( ا بدا وا ا ر لر ل ا ه وا نآ ا" ا اع " ص ،٣٨-٦٨ ا ، و ٩٩١ا ٧ ،نا آو س و ر ،تو ا ب ا دار م ء وا ا بد ا ر ا ء ا ر ه ا ن ا إ ل ا ) (. )٢ ( نأ ذ ل Nanterre ن ا و ر ا ر أ ، ا اSaint Denis د .

ا ا م ا ء نآ ا ى د  اﻷول اﳌﺒﺤﺚ اﻟﻘﺮآن إﺧﻀﺎع دﻋﻮى ﻣﻨﻄﻠﻖ اﻟﻐﺮﺑﻴﺔ اﻹﻧﺴﺎﻧﻴﺔ اﻟﻌﻠﻮم ﳌﻨﺎﻫﺞ ى ا ه نأ إ ةر ا ا و ا ا يأ ا ن ا ت ا ى ا ي ا ن ا ، ذ و ط أو ة ما ا ر ا ، ا تا نأ و ن ار ت ، ا ق ،ن ا و ا ل إ إد نو ة و أ ن د ا )١(، لأو ا ق ا ا و ع ل " ا ا " ة ا و ١١ إ ١٤ م١٦٩١ ا م ا ل إد ت إ ا - ر - ل إ م ا را ا)٢( . ا تا ا ا ر ا ا و ا ر نأ ا نآ كا آ ىا ا ه ، ا جوا ا ور ا در ب ا د إ ا و )١ (د . ص ا ت را ا ر ،اد ٩١ا٧ ، د ا ٦١ا٧م ١٤ـ٣١ )٢ (Maxime Rodinson; La fascination de l' Islam; p103 Maspero Paris 1980

آ ا ت را ا و ا ا  ا م ا ة ت أ، إ أ َِْ ُ ا أ ا ا ت د ا ل ا درا ن ن ن ا أو ت ا)١( . اﻷول اﳌﻄﻠﺐ اﻟﻐﺮب ﰲ اﻟﻘﺮآﻧﻴﺔ اﻟﺪراﺳﺎت ﻋﻼﻗﺔ اﻟﻼﻫﻮت ﺑﺪراﺳﺔ نو نآ ا ت ا ن ا "ن د ل ر"، آ ا رس و م ا ار ور ا ت ا "ت ء " ت ، ا نأ ا ت ا أو ا ا أو ةرا ا ل ا ا ا ل إ ا ا تاءا ا )٢( . )١ ( ا ء أ : ـ ر ر ل ٢٠٠٥ وا م ا ا ق ـ رد م٦٨٩١ . )٢ (تاءا ا ا أ : ـ ا ٣٩١٢ ا درا ا و ن م تاءا وا نآ م . ـ ٩١وأو٤١ لو ا ن م م ا إ ل ا ة،را ا هذ أ ا ا و أ ا ، ا ا : ص ا يو ٨٢ - ٨٧ نأ ا ى و ، ==

ا ا م ا ء نآ ا ى د  ا ت ا ور ت و ة ا ا إ و ا ي ا ة )١(، و ا ت ا ه " ا ت را أ " د ا ا وا ت ا : ا ا ا درا"س ا ب ا " ت را وا وا وا ا ا ا.. . د و ه م ا ل م ا ا ا و ى و ت ا ن ا ه . أر ا ت را ا أ و - آ ا ت را ا ـ ا ا ب ا ندو أ == ا ر ا ض ءهورا تاءا ا إ ء ت ا ا د ء د ب ا ا وذ ،ت ف ا ا تد . )١ ( ا ا ت ة ور ا ت ا ة ، جر ب ا ذ إ ، ا ت را ا و و ا ور ا ت ا ت و) ى ا ا( د ر ة ا ن و ، ا ا ءدا ا نإ ، ا ا ت ر ا ت ا فا ا ا ر د Docteur ا ذ Doctrine ا"ة "ت ا و ، ،ثر ا ا ور ا ت ا وا: ، ج " ة ا ا ت اب ا و " ا ا ، ا ا ة، ١٤١٤ د ،ـ .

آ ا ت را ا و ا ا  ث إ: ـ ة ا " ا ت را ا ")١( ـ و" ا ت را ا ")٢(،ـ و " ا ت را ا")٣( . أ ت را ا م ت ت ا ا ا ب ا ندو ا ر ت ا ا ت و)٤(، نآ ا ت را ا و ار ا ث : ا ا ر - ا ن ا- " ا ت را وا ا"و ا ر -ة ا ن ا - " ا ت را ا و ا " و نأ ا و ، ب ؛ أ ذ و و ا وا ا ق . اﻷﻗﺴﺎم ﻫﺬه ﻧﺬﻛﺮ وإذ ﺛﻼﺛﺔ أﻣﻮر إﱃ اﻟﺘﻨﺒﻴﻪ ﳚﺐ ﺪﻳﺪاﲢ : لو ا- ى ا ا ا ت را ا م أ نأ ا ت ا ت ، ا ت ا ر ا ت ا ر ...ا ا ، لو ا ــ ١٥٤٧ ا ـ ا ن ا د وا ـ ـ م )١ ( ا د – –ج ٢ص ٨١٣ . )٢ (د ا ا ا دور ، ا ت را ا ، رو ت ٣٢ ٣٨٩١ ج م٢ص ٨١٧ ... )٣ ( ا د – – ج ٢ ص ١٧ . )٤ ( أ:Journal Asiatique; T 261 fas 1-4; année 1973 p 91

ا ا م ا ء نآ ا ى د  ت أر ـ ا)ت وا وا ق وا ن ا( أ،ر ي ور إ " ا دو Collège de France " ) ا ءا ا( ا أ ا ي ا "س ا ب ا" م ١٥٠٣ م ا إ أ ١م٧٥م٨ )١(، ح و ا ت ا إ ا ا . ا ا - آ ا ت را ا ا أ نأ ا ا و و ا ا ا ا ر ل ا و ،نآ ا إ ا ا و ت ا : دور )٢( و)٣( و)٤( اد و)٥( . ا ا- يأ ا ا ا نأ ف ا أو ،ه ه ل ا - ا ا ن ا ل ت ا ا يرود ق ا إ ذ آ ا ت را ا ر Rudi Paret ــ ٨٩١٢م)٦( ا ه ا ي ا ،٩١٥١ م )١ (ص ا ت را ا ر ،اد ٩ا٧-٨٩ . )٢ ( ا : ص ا ،يو ٥٩٥ . )٣ (ص ا ٨٩١ا . )٤ (ص ا ٨٢ . )٥ (ص ا ٤٦٢ . )٦ ( ل نرزا ن أ ن ، : ا دور ، ر يورود ر ت د ا ١٣ا ٣٨٩١ ج ،١م ص٨٣٣-٣٤٩ .

آ ا ت را ا و ا ا  ر تا ن و ا ع وا ا تا ا ر آ ا ت را ا أ ن ا ن ا )١( . اﻟﺜﺎﲏ اﳌﻄﻠﺐ ﺪﻳﺜﺔﳊا اﻟﻜﺎﺛﻮﻟﻴﻜﻴﺔ اﻟﻜﻨﻴﺴﺔ اﻟﺘﻔﺴﲑ ﺎﻋﺎتﲨو ا ر ا ن ا أور ت ا ا ا ا ا د ي ا ا، ا ترا وا م ن ٠٩١٢ ء إ إ م "ت را ا ا ا ا " فا وا ا ص ا ت أ ا ا ت را ا)٢(، ا ا ا ا ا ذ )١ (ود آ ا را ا ا ن ا ا تا توز ة ا تا ا ه أ و ، " ا ا آ ا ن " م أ تو ق ا ٨ إ ٣١/٩/٢٠٠٢ وا ،م: ع. ن ا لو ا ا ل ا آ ا ت را ا،س د ا ةر ا ا ، ــ آ ا ت را وا ث ا ة، ا ٦ م ١٢٤٩ص ـ ١٢٣ . )٢ ( ا: ا ت رد ور ا ص١٤٧ و ا ا ، ا ا ا ٢٠١٠ ترا م ه و ، د وا ت را ت .

ا ا م ا ء نآ ا ى د  " ا " ذ أ و ل، ا ا ا د ت ا ا ت را ا م أ ا ا أوا ا ، ت أو ا ا ه تز و ت ا أور ا ا" ا ا " وا " ن " و "ت ا را و ا ا" ر و . ن ا ور ت ا آ ا ت را ا وإذا م ا ت ا درا ت ا م أ و ا ن ار اي ا ا، ن ازداد ا ا و أر ب ا ن ا اء ر : ١- د و ف وا ا ص ا ق نإ ، أور ا ا ا ا وا ترا ا و" ا ا" م ا أ و ـ وأر ة وا أ ي وا ، أور أ ا ص . ٢- ، ا ا ا ه ي ا ترا ا - - ر ا و و ا و ، ء وا ا ... ، ا ه ن ول ت د و ا ا ص ا ا و ا.

آ ا ت را ا و ا ا  ٣- ت ا يأ ا ء ا ح ا ا ه و ا ت را ا م أ ا ا ا ب ا م ا دا ت ا إ د ي ا ي ا ء أ)١(. ٤- ا ا ه ي ق " " ة ا ت ا د و ي ا ف ا أ ا ت ا و ا وأ ا" " ل و أد ص ا د أو ... ا ارس تد ب ا ه و ا نأ ندو أو ا و ا)٢( ا در ا و ؛ ا ر ا ذ أ ، ا ص ا ت ا ا ت و ا، درا أ ا ت ا و ت ا ا ر ا َْ ُُُ ، دو و ، ا ا و ه تر ا د ا أ را ا وأ إ ،ا ت ا ت درا- ل ا ا - ا ِّ و ب ا ن ، وأ )١ (ص ا ، وز ٨اد٧-٨٨ ء ا ار ا ن ترا ،٦٨٩١ ، ر . )٢ ( ا: ص، ا ا ت ، رد ور ١٤٧- ١٤٩ و ا ا ،٢٠١٠،م

ا ا م ا ء نآ ا ى د  ى ت وذ ف ز ا ت را ار إCollections) )١(، و دو ت ن ا ر ا ه . ا ا و"ء ا" ت و د ا ت اة ن " ا" د ا ي ا ع إ نآ ا ةد ا ا ء د ذ ا ، ا م ا ا ب آ ا ت را ا ل ا ه " " را ا دا ا ت ا ص درا ا ت ى ا ه ،ت م ا ن د ا ا ت را ا ا ا ي م ، أو م و ا ا ا فد ذ ن و َِ ك " أ" ا ا ت را ا با ا ا م ا ا إ . )١ ( ا دور أ : ed Vrin وMaisonneuve et Larose وed Louvain...

آ ا ت را ا و ا ا  اﻟﺜﺎﻟﺚ اﳌﻄﻠﺐ اﻷورﰊ اﳌﺴﻴﺤﻲ اﻟﻴﺴﺎر ﻞﻗﺒ ﻣﻦ اﻟﺪﻋﻮى ﻫﺬه ﺘﻀﺎنﺣا ا إ ا ا ا ز ا ا ت أ ر ا ا ا ر ور ا ت را ا "ة " ن ز وذ " ا ر " ل ر ا ا م وأ ، وا ا ل إ ا ا ص ت د ث وا ةرا ا : ١- ا د أ م ي ا ص ا ه ي ا و ا ا ء ا م و )١( )٤٠(، و ا ا و إ ا ثا ا فِ َُ ا ا ا و ا د ز)٢( )٤١(. ٢- ج ا" ا ا " ء إ ا وا وا يد ا ا. ٣- ا" أ " ، ا و ذ )١ (ـ ر ر ل ر ا ا ي ز أ ٢٠٠٥ وا ،م : " و ا ء De l interprétation ." )٢ ( وا ، ا نا وأ ا ت ا ا : ا ص ة ا ء ا ، ا ١ا٢٠ و .

ا ا م ا ء نآ ا ى د  ن " ص ا " ار و ا ترا و ا. ر ا ا لو و أ ء د ا ا " ا ا بر ا و" أ ا ا ز و ا ص ا ا؛ ل ر ا ا و أ تر ٣٩١٢م " اEsprit أ ر ا ا ي أِّ - كا آ - ا Mounier Emmanuel ــ ٩١٥م٠ ، اد أ و ا أ عز ا أور ود )١( . أ أ ي ر ا ا ا نأ و" ر ر ل Paul Ricoeurـ ــ ٢٠٠٥م)٢( ا ا و ، ا ن ا ي ا) ا ا ر ( ٩١٥٦ - م٦٦٩١ ف ا ا ب ا ا ت را ا ا ص ا و و ا ر ا ا ، و ت ا ه ـ ا ـ ا ء ص و نأ ، و ى نآ ا" ا " ة ا )١ ( ا ا ه اد أ ا ر ا ا ا ص . )٢ ( ر ل ت ا د تا ر " " ر ا إ ر إ ن إ إ ن ا إ غر ا ، ا ا ا راآ بو ا أ ودرس إ .