دعوى فهم القرآن في ضوء مناهج العلوم الإنسانية الغربية منطلقاتها وحقيقتها وآفاقها



 اﻟﺬاﺗﻴﺔ اﻟﺴﲑة ا : س ا زاق إ ا د ر : ٦١ ا و دى ٠٨٣١ ا ٦ ـ م٠٦٩١ . ا ا ر : ا ا –أ ذ ز ا ـ بدا ا - ـ د أ با . ١ - اﻟﺒﺤﺚأﻧ ﺸﻄﺔ: أ - اﻟﻌﺎﳌﻴﺔ اﳉﻮاﺋﺰ: - ا د آل ا ا ة لا م ا ا ع ة،ا ا ترا وا ١ا٢٤ـ٨ ع " ر وا ا ا ة ا در " . ب - اﻟﻌﻠﻤ اﳌﺠﻼت ﰲ اﳌﻐﺮباﻟﻨﴩ ﺧﺎرج اﳌﺤﻜﻤﺔ ﻴﺔ: ''ا وا را ت ا '' ا ر ا ا ا : • " ا ا ل ا و ا تو ا ت نا يا لو ا " د ا ،٢٧ م ١٤٦١ ،ـ ٩٩١٥ ص م ١٧-٦٨. • "ا ر ا ن آ " د ٨٣ا م ١٢٤٠،ـ ٢٠٠٠ ك ص١٦-١٥٩. • " ا ة ا ة ا ت ا " د ا٥٥ م ١٤٢٤ـ ، ٧ص ٩-١٤٤.

آ ا ت را ا و ا ا  • " ت يز ا ب ٢٣٣ ل وا وروا ـ ءا" د ا٧٨ م ١٤٠٣ ص ه٥٣٠ - ٥١٦. ''وا ا ا وا را ت ن " ر : • " ا نا زرق ا " د ٦١ا م ١٤ـ٩١ ، ص ١١-١٦. • " ا نآ ا...ب ا و " د ٩١ا م ١٢٢٤ـ ، ص ١١-٥٣. ورد "ةار ا" ض ا ا ةارد ر : • " ا ر ة لو ا ن ا ل ةر ا " د ١ا ا٢٣ م ١٤ـ٨١ ، ص ٠٥-٥٤. " د ما " ضا : • " ا ا ا " د ا٢٦ م ١٢٤ـ٠ ، ص ٣١- ٩٨ . " ةا ا ثا " ض ا : • " وأ ا ا و م ا ت آ " د ا ٤٦ م ١٢٤ـ١ ، ص ٥٤-١٥١ . " ىا مأ " : • " ا ت ا " د ا٢٥ ا ١٥ م ١٢٤٣ ـ ، ص ٧٧-١٢٩.

ا ا م ا ء نآ ا ى د  " آا ت را وا ث ا " ا ، ا ةر ا : • "ا ت را ا ا ن ا لو ا ا ل ا آ ة " ر ، ا ا ،دس ا د ١ا٢٤٩ ص ،ـ ٩٥ - ١٥٢. "Journal of Qur'anic Studies " ا ت را ا ر ن وا : • " ا ا ا نآ ا أ: د أ ذ يز ا" وا لو ا ندا ا ، ا ا٢٠١٠ ص ،٨٣٣-٣٧١. ج - اﻟﻮﻃﻨﻴﺔ اﳉﺎﻣﻌﻴﺔ اﳌﺠﻼت ﰲ اﻟﻨﴩ: -د ا ا ا دار ١٤ ٩٩١٧ ص ،٣١-٩٣ ":ه ا ا ا: هر و ". -د ا ل بدا ا ٣ ٢م١٠٠ ص ٢٨٥-٣٠٣ ": و ا ". -د ا ، طا ا ا دار ر ا ا ٢ ١٢٤٥ ـ ، ص ١٠١-٦٣١ :ب ا ة ا ا ا ا .

آ ا ت را ا و ا ا  اﻟﺒﺤﺚ ﻣﻠﺨﺺ ن أ ة ا د ا ل ى ا ا ض ا، آ ا ت را ا أ و ةذ تأدوا دا ا نآ ا ا ا و ل ت ا ا ص ا. ة ع ا ةر ا ت د ا ن و ص ا ا ن ، "ى ا " درا ئر ا ر ط ث ذ ء ، ا ا ر ا: و ا: ت ا ت را ا م أ ى ا ه ت ا ا ا ةدا ا ، ور ا ت ا ة أ نآ ا ل إ وذ ا ا ا درا ك ر ى ا ة ا ض و ، ا ت ا ه ا ت را ا. ا ا : ا و ا إ و ، ء ا نآ ا إ ا ى ا ه نأ ، ا ا نأ ن ا ء " " ن نأ ا إ ا د ا و ،نآ ا ا ا ا وا ل، ا ا ا " ا ور اEurocentrisme" نآ ا ل .

ا ا م ا ء نآ ا ى د  ا ا : ا از ا ا و ى ا ق آ ا ت ى ا ه ع ل نأ ا ي ا ا ا د ر د ل أ إ م وا و ،د إ ر آ ت ا ا ا ا ة د نآ ا ا لزا ددو ء و ا ا.

آ ا ت را ا و ا ا  ﺗﻮﻃﺌﺔ : و س ن نآ ا ل أ ي ا ا وأو ، ر إ ن r ا أ ب أ ، ا ا ،ه ءا ذ ور ه ن ز ه أ م و ، ط وا ه ب ا نآ ا أ ا ا ع إ ا ، ا ا أ أ " أ " ا ت آ . ع ا ا و" ا م ا ء نآ ا ى د ا: و آو " ض ودرا " " ة و ت نآ ا و ت را ا ن أ ا دد نأ ا فوأ ور ا لو ا أ ز ل ا ا . را ا ن نأ تأرد وو ى ا ه . ض ا أ ر دا ا ئر ض ا ر ا إ أ و، ا در ا ا ا ت ا إ أ ا ا ط ا ا ا أراد . ا إ أ نأ ار ا أ " ل أ ا " ،م ا ا ذ

ا ا م ا ء نآ ا ى د  ا و ى ا ت و ت ا . ع ي ا ا ذ ن و ا ا و درا إ : ي تأ ا و ا ور ا ت ى ا ه ا و ، : - لو ا: و نآ ا ا م ا . - وا:نآ ا ا ا ا ا ت . - وا: درا ى ا ه ط ار "ت ا" إ ا ب آ ا ت را ا ل . صا إ م ا را ا تء : لو ا ا : م ا نآ ا عإ إ ة ا و ، ا ا - لو ا ا: ت ا را ب ا آ ا ت را ا . - ا ا: ا ت و ا ا . - ا ا: ا ر ا ى ا ه ن ا ا ا: و ى، ا ه و ا أو ا ا - لو ا ا: ى ا ه و ةدد ت و . - ا ا: ا ا و ا ا . - ا ا: ى ا ه و ا ا .

آ ا ت را ا و ا ا  ا ا : ا و ا ر ى ا ه و ، ا - لو ا ا: ا" ا ء ا ". - ا ا: ى ا ه ا ت ا . - ا ا: ا ا ا جر ى ا ه س . ا ا ا: ، آ ن و ر آو ى ا و - لو ا ا: ا . - ا ا : ط أو أ" ةا " نآ ا ا . - ا ا: إ ا ر ى ا ق آ . ا ىأ ا ه م ا ت ي ا نأ إ أ نأ وأود ، ت ا ا ت ا ل َ نآ ا ا ا ا ا عو وا ه ل ا ب ا : أو: ا م ا . : ا د ا ا . وا ةرا ا درا ل ي ا وذ أرادوا أ ن ا ز ا ت ا ت ا آ ا ت را ا ؛ ا ل ن و نآ ا ى د م ا أ ، م ا ، ا ا إ ا أ ة ا ه ت وا ع ا ء هر ا ى ا ا ا " ا فر ا ة دا" ا ار ا .

ا ا م ا ء نآ ا ى د  ع ا ا ي ا ف ا أ ا وأ ؤ ر ذ ي نأ إ ب، ا نآ ا ا ر ا د نوأ ب ا د ا اُ و ا ا . إ ا ا أ ، وا ل ا اد ا ا ل أ ا ا ي ا وا نآ ا د ا ل وا أ وا ، ب و ى وأ .

آ ا ت را ا و ا ا  ﲤﻬﻴﺪي ﻣﺒﺤﺚ اﻟﻐﺮﺑﻴﲔ ﻛﺘﺎﺑﺎت ﰲ اﻟﺪﻋﻮى ﳍﺬه اﻷوﱃ اﳉﺬور ا ا ا نو إ نآ ا ت ه و ، ور ا ت وا ت ا إ و ت ا - تء ا- كا آ )١( ، يد ا ا ن ا ا ي ا ثا ا إ ا أ ا ق ا ذ ا و نآ ا ا ج ا ا ــ ١٦٨١ب م" ا ار وأ و ا ار أ" يو م ٨١٤٥م، ء إ م ا ا ا و و أ ر ا م ا د أ نآ ا ا ا د إ ر ا ا ت ر آ ة ا أ . )١ (د ت ا ه ا . ذ ا نآ ا : Le Coran;traduction intégrale; Paris 1959 (14 ed 1985) ود إ أ ٠٨٩١وا ق ا ر ا ةد ا م ا فر ا ة ا تر يرود ا : R. Paret; La traduction du Kuran in Encyclopédie de l' Islam; T 5 pp431-433.

ا ا م ا ء نآ ا ى د  اﻷول اﳌﻄﻠـﺐ وﻓـﻬﻤﻪ اﻟﻘـﺮآن ﺑﺘﻔﺴﲑ اﻟﻐﺮﰊ اﻻﻫـﺘﲈم ﻃﻼﺋﻊ ا ا ق ا أ )١( ب ا ء ا " ر نآ ا" هذ أ هأ ا ي ا)٢( ه آ ض آ ا ت را ا إ ا ا ود إ ٩٠٩١نآ ا ء م ا ل ،ء ا ا ر م " : ن ا ا ، ا نآ ن ا إ ء ا . . ا ةد r ت درا ا و ا تذا ةد د ا وأنآ ا ت ةود ا ة ت ةد ا ")٣( . ا ا ت د وا ك نأ إ ا ه نآ ا ت را ا ا ا ء م ا ا : )١ ( ا ر F. Schwally: ٣٦٨١ - ٩١٩١ ا ت را ا ،م ن و ـ آ ب ـ ا ي ا ق ا " نآ ا ر " ب ا و ا ي ا وا ، ذ ص ب ا٢و٣٣ ٤٣٤ ، ا ترا ،٢م٨٠٠ . )٢ ( دور T. Noldeke: ٦٣٨١-٠٣٩١ ،م ا ا ص ا يو ٥٩٥-٥٨٩ ا ا ،٣٩٩١ ا دار م تو . )٣ (ص نآ ـ ا ر ٤١٣ .

آ ا ت را ا و ا ا  لو ا ء ا وا ا ل ا ا ثا ا ات ا - ع ا - ذ ل ر د ا ا ا ا ر وا بد ا در )١( . ا ر ا م إ ا ب ، ا - ل أ ا - ن أذء ل أ أدى ر نآ ا ترا إ ن وا ا ا ا أو يد ا ا ثا ا ورا . ا ن ا نآ ا ء هر أ و : وأ "ب ا ل ت و ا نآ ا " ي ا م جر ا ا ه م٠١٩١ )٢( . " ا ا ا " ي ا ق ا ه ي ا م ن ٩١٢م٠ )٣( . )١ (ل ا ا ه " : ا " ذ وا ،ج ا ـ ٩١٢١ ص ا ا ا ٠١م٧ ا ا ، ١٤٠٥ر ا ا ،تو أ أ دار ـ . )٢ (م ا ا ب ا ا ٩١٥٣ ا ب ا م G.H.Bousquet نا : Remarques critiques sur le style et la syntaxe du Coran; ed Maisonneuve Paris )٣ (ب ا ا : م و ٩١ا٤٤نا م : ا ا ا ==

ا ا م ا ء نآ ا ى د  نأ ا را ن ن وا ا ت ا ا ا أ إ . نآ ا م ا ا نأ و ن د ه ار إ عو " ا فر ا ة دا " و ا ا ه ي ا ٩٨١ا٤مع،و ا ا أ و م٣١٩١ -٩١٢٤م)١( دا ة ا ا ه ؛ ا تذا اد ا نآ ور ا ت ا ا رو ص نأ راآ ص "ر " نآ ا و وا تاءا ا ... ا در ءرا ا ه و ، ة r، ل ا د نآ ا ن ء واد ثا م ا را ا ا ب ا أ ذ ةد " " ا" راد " لو ا ار ة ا ا )٢ ( . == م وا؛م ا ،در ا ، ا نآ ا ٩١٥٤ إ ر ا و م . )١ ( ار إ ة ا ا ه ت : م ا لو ٩١ا٢٤ تا أر م و إ و ي ا ار ا ا و، وا ا م أ ا ا ار ا أ ، ا إ ٩١٥٤ وا م وا ا ا ا تا . )٢ (ف ، ا ا ة ا ا ب ا ا ةد ا ه ء ا .

آ ا ت را ا و ا ا  اﻟ ﺜﺎﲏاﳌﻄﻠﺐ اﻟﻘﺮآن ﻋﻦ اﳌﻌﺎﴏ اﻻﺳﺘﴩاﻗﻲ اﻟﺒﺤﺚ اﲡﺎﻫﺎت اﻟﺘﻔﺴﲑ ﻋﻦ ﺑﺎﻟﻜﺘﺎﺑﺔ وﺻﻠﺘﻬﺎ ل ن ر ن ا ك ا ا ب ا نآ : لو ا إ ـ ن ا ا " ر ا را ا ا ." وا نآ ا ع إ ة ا تدوا ا ا م ا ل )١(. ا ت را ا ه لو ا ه ا ن وإذا ا ت ا نآ ا ر ا إ ا" د ا ت ا ج و ا ا ة ا و يد ا دس ا ن ا ")٢( ،ً إ " ل ا" ا ه ء ا فا نآ ا تورد ا ا ووا ةرا ا ص سو ا ي ا ا...،و ي ا ل ا ا ا ا ل أ ت إ ر أ ا أ )١ ( C. Gilliot; in Encyclopaedia universalis corpus 6 p. 547 )٢ ( ا: ج ةد ، د را ٥ وأ ة، ا ا ب ا ا : ن ا ، ا اق ا آ ا ت را ا ، ا نا ر ) ر ا آل ( د١ا ا ٤ ،١٤ـ٩١ .

ا ا م ا ء نآ ا ى د  نأ دا رو ا ب ا أ ر أ ا م ا ر ص وا نو ا أد إ و ا)١( . ه ا ا ر إ و ا نآ ا ا ه و يد ا ا ن ا أوا؛ إ يد ذ ن ةر أ ، ا ع اد ا إ يأ نأ أ ت ا درا ل نآ ا درا و ب ا ا أ، ا ب أ ذ ت ف ا تا او "ةرا " م ٩١٤٧ م)نا ( ا ا ب ل ـ . و را و)٢( ، ا ى و ،ت ا درا ل ةد ا " ب ا س ا" ا دى ز ى ، و أ ةد ا إ دا ا درا ةد إ ل )١ ( أ ـ ار ن ل ا ٩١٢٩،م " يد ا ثا وا و ا" ةر ،:Journal Asiatique; T4 juillet - août 1904 ا وأ أ آ ا ا ، ر وأ ،: و نآ ا ص ه و و و ٦٠١و-١٢٨ ا و ا ٩١٧٤ ا دار م ب ةد ر ، ا . )٢ (م ا إ ت ٨٩٩١ نا م"ةرا ا : ا ت " ، ير ا ، د ا دار .