الإمام ابن الجوزي ومنهجه في الجرح والتعديل من خلال كتابه المنتظم في تاريخ الملوك والأمم

214 م الرَّاوي أخرج له المعدِّ لون المجرِّ حون رأي الذَّ هبي رأي ابن حجر رأي الباحث ملحوظات 108. وَهَاااااااب بْااااااانُ بَقي ااااااة، أَبُااااااو مُحَمَّااااااااااااااااااااااااااد الوَاسِااااااااطي ، المَعْاااااااااااروُ بَوِهْبَان م د س جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - ثقة ثقة ثقة وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النقااااااد فاااااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 43. الرُّوَاة الذين قال فيهم، "ثَبْتٌ 109. أَحْماااااااد بااااااانُ مُحَمَّااااااد باااااانُ سَاااالامة باااانُ سَااااااالمة بااااااانُ عَبدِ المَلا ، أَبُاااااو جَعفَااااار الطَحَاوِّي - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - ذكااااره فااااي الحف ا - ثقة وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النقااااااد فاااااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 110. الحسين بان محمااااااد باااااان أحمااااااد أبااااااو علاااااااااااااااااااااااااااااااي الماسرجساااااااا ي - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - الحاف كاااااان مااااان أهاااااااااااااااااااااااااال الرحلاااااااااااااااااة فاااااااااااااااااااااااااااااااي الحديث - ثقة وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النقااااااد فاااااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 111. عَبْااااااااااااااااااااااااااااااااااد الاارَّحْمَنِ باانُ خَالِااااااااد باااااااانُ مُسافِر خ م ماااااااد ت س جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - - صدوق صدوق وافق جميع النُّقاااااااااااااااااااااااااااد الإماااام ابااان الجااااااااااااااااوزي في تعاديل الراوي 112. هِباةُ الله باانُ أَحْمَاااااااد بااااااانُ عُماااااااااااااااااااااااااااااار الحَرِيااااااااااارِي، أَبُااو القَاسِاام، - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - كاااااان ثقاااااة صالحاً - كاااااااااان ثقاااااااااة صالحاً وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النقااااااد فاااااي تعاااااااااااااااااااااااديل

215 م الرَّاوي أخرج له المعدِّ لون المجرِّ حون رأي الذَّ هبي رأي ابن حجر رأي الباحث ملحوظات ويُعاااااااااااااااااااار بابنِ الطَبر الراوي 44. الرُّوَاة الذين قال فيهم، "مُتْقِنٌ 113. مُحَمَّااااااد باااااانُ عَلااااااااى باااااااانُ عُمَياار، أَبُاااو عَبااااااااااااااااااد الله العَمِيرِي - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - وقااااااااااااااااااااااااال الاااااااااذهبي: الشاااااااااااااايخ، الإمااااااااااااااام، القاااااااااااااااادوة، الزاهاااااااااااااااد، القاناااااااااااات، وقااااااااااااااااااااااااال أيضااااااااااااااااااً : الرجاااااااااااااااااال الصالح. - متقن وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النقااااااد فاااااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 45. الرُّوَاة الذين قال فيهم، " كَانَ مِن حُفَّاظ الحَدِيث وأهلُ الصَنعة " 114. أحماااااااد بااااااان محمااااااد باااااان الحجاج بان رشااادين بااان سااااااااعد باااااااان مفلاااااااح بااااااان هااااالال، أباااااا جعفاااااااااااااااااااااااااار المهدي - بعاااااااااااااااااض النقاد أغلااااااااااااااااااااااااب النقاد وقااااااااااااااااااااااااال الاااااااااذهبي: فيااااااااااااااااااااااااااااااه ضع - ضعي أغلااااااااااااااااااااااااب النقاااد علااى تضاااااااااعيفه، والااااااااااااااااااااااااذي يغلب علاى ال ااااااااااان أن مثاااااال هااااااذه اللفاااا مااان الإماااام ابااان الجااااااااااااااااوزي هااااااااي فااااااااي أدنااااااااااااااااااااااااااااى مراتااااااااااااااااااااااب التعديل 46. الرُّوَاة الذين قال فيهم، "حَافِظ، حافِظ الحَدِيث 115. إِبْاااراهِيم باااانُ- جمياااااااااااااااااااع - - - ثقة وافاااااق ابااااان

216 م الرَّاوي أخرج له المعدِّ لون المجرِّ حون رأي الذَّ هبي رأي ابن حجر رأي الباحث ملحوظات مُحَمَّااااااد باااااانُ الفَاااااااااااااااااااااااااتْح، ويعاااااااااااااااااااار بالجلي النُّقاد الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النقااااااد فاااااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 116. أَحْمَاااااااد بااااااانُ الحَسااااااااااااااااان، أَبُاااااااااو عَبااااااااادِ الله السُاكَري البَغدَادي - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - - - ثقة وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النقااااااد فاااااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 117. أَحْماااااااد بااااااانُ عَمْااااارو بااااانُ عَبدِ الخَالِق أَبُااااااو بَكْاااااار، المَعااااااااااارُو بِالبزَّار - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - صااااااااااااادوق مشهور - ثقة وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النقااااااد فاااااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 118. أَحْماااااااد بااااااانُ مُحَمَّااااااد باااااانُ زَكَرِياااااااا بااااااانُ أبيِ عِتَاب، أَبُاااااااااو بَكااااااااار البَغدادي - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - كاااااااااااااااااااااااااااان حاف ااااااااااااااااااً للحديث - ثقة وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النقااااااد فاااااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 119. الحُسَين بانُ علِااااااااي باااااااانُ ثَابِاااات، أَبُااااو عَباااااااااااااااااادِ الله المُقرِئ - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - كاااااااااااااااااااااااااااان حاف اً - حاف وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النقااااااد فاااااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 120. علِااااااااي باااااااانُ هِباة الله باانُ - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - كااااااااااااااااااااااان حاف ااااااااااااااااااً - ثقة حاف وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي

217 م الرَّاوي أخرج له المعدِّ لون المجرِّ حون رأي الذَّ هبي رأي ابن حجر رأي الباحث ملحوظات عَلِااااااااي باااااااانُ جَعْفااااار بااااانُ عَلااااااااي باااااااانُ مُحَمَّااااااااااااااااااااااااااد العِجلاااااااااااااااي، أباااااو نَصااااار بنُ مَاكُولا متقناً جمياااااااااااااااااااااااااع النقااااااد فاااااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 121. مُحَمَّااااااد باااااانُ جَعْفَااااار بااااانُ أَحْمَاااااااد بااااااانُ يَزِيااااااد، أَبُااااااو بَكاااااااااااااااااااااااااااااااااار الصَّااااااااااايْرَفي المَطِيري - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - - - ثقة وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النقااااااد فاااااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 122. مُحَمًّااااااد باااااانُ يُاااااونُس باااااانُ مُوسااااى باااانُ سُااليمَان باانُ عُبيااااااااد باااااااانُ رَبِيعااااااة باااااانُ كُدَيْم د بعاااااااااااااااااض النق اد أغلااااااااااااااااااااااااب النق اد أحااااااااااااااااااااااااااااد الضعفاء ضعي ضعي خاااااااااااااااااااااااال أغلااااااااااااااااااااااااب النق اااااااااااااااااااااااااااد الإماااام ابااان الجااااااااااااااااوزي فااااي توثيااااق الراوي 47. الرُّوَاة الذين قال فيهم، " كَانَ حافظاا للحدِيث، وحَدَّث بِما لَمْ يَكنْ يُوجَدُ عِند غَيرِه " 123. يَحْيَااااااى باااااان عُثْمَااااان باااان صَااااالِح باااان صَااااااااااااااااااافوان القُرشِااااااااااااااااااااي السَهْمِي - أغلااااااااااااااااااب النقاد بعاااااااااااااااااااااااض النق اد صاااااااادوق لاااااااااااه ماااااااااااا ينكر صااااااااادوق رماااااااااااااااااااااي بالتشااااااااايع وليناااااااااااااااااااه بعضااااااااهم لكوناااااااااااااااااه حااااااااااااااااادث ماان غياار أصله صدوق وافااق النقاااد بالإجمااااااااااال الإماااام ابااان الجااااااااااااااااوزي فااااااي غمااااااز الااااااااااااااااااراوي، ولعاال كاالام الإماااام ابااان الجااااااااااااااااوزي

218 م الرَّاوي أخرج له المعدِّ لون المجرِّ حون رأي الذَّ هبي رأي ابن حجر رأي الباحث ملحوظات فياااااااه نااااااااتا عااااااااااااااااااااااااااااااااان تحديثه مان كتب غيره. 48. الرُّوَاة الذين قال فيهم، "مُسَتْقَيِمُ الْحَدِيثِ 124. محمااااااد باااااان إسااحاق بااان إباااراهيم باااان مخلااااد، أبااااو الحسن - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - - - مسااااااااااااااااااااااتقيم الحديث وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 125. محمااااااد باااااان الحسااان بااان نااااااافع، أبااااااو عروبة - البغدادي - - - مسااااااااااااااااااااااتقيم الحديث وافاااااااااااااااااااااااااااااق البغااااااااااادادي الإماااام ابااان الجااااااااااااااااوزي فاااي تعاااديل الراوي 49. الرُّوَاة الذين قال فيهم، "ثِقَةٌ، لكِنهُ اختلَط فِي آخرِ عُمُرِه" 126. محمااااااد باااااان إسااحاق بااان إباااراهيم باااان مخلااااد، أبااااو الحسن ع أغلااااااااااااااااااب النق اد العقيلاااااااااااااااااي والنسائي قااااااااااااااااااااااااال الاااااااااذهبي: ثقاااة تغياااار قلاااااااااااااااااااايلا، وقااااااااااااااااااااااااال أيضااااااااااااااااااً : صااااااااااااادوق تغير أحااااااااااااااااااااااااد الأثباااااااااات ، وقاااااااااااال أيضااااااااااااااً : ثقاااااة مااااان الخامسااااة اخاااااااااااااااتلط قبااااااااااااااااااااااااال موتااااااااااااااااااااه بااااااااااااااثلاث سااااااااااااانين، وقال ثقااااة اخااااتلط باخره وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 50. الرُّوَاة الذين قال فيهم، " لَمْ يَكُن ْبِه بَأَس

219 م الرَّاوي أخرج له المعدِّ لون المجرِّ حون رأي الذَّ هبي رأي ابن حجر رأي الباحث ملحوظات 127. إِدْرِيااااس باااانُ عِيسى، أبُو مُحَمَّااااااااااااااااااااااااااد القَطَّان - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - - - لااام يكااان باااه بأس وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 128. الحَسااانُ بااانُ عَلااااااااي باااااااانُ عَبااااااااااااادِ الله، أَبُاااااااو عَلِاااااااي المُااااااااااااااااااؤَدب الأِقْااااااااااااااااااااااااارع المُقْرئ - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - - - لااام يكااان باااه بأس وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 129. مُحَمَّااااااد باااااانُ الحُسَين بانُ عُثمااااان باااانُ الحَساان أَبُااو بَكر - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - - - لااام يكااان باااه بأس وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 51. الرُّوَاة الذين قال فيهم، " كَانَ صدوقاا صالحاا زَاهداا " 130. إسااحاق بااان إِبْااارَاهِيم باااان ياااااونس باااااان موسااااى باااان منصاااااااااااااااااور البغاااااااادادي، أبااااا يعقااااوب الااااااااااااااااااااور اق، المعااااااااااارو بالمَن جَنِيقِي ع جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - كااااااااااااااااااااااان رجااااااااااااااااااااااالا صالحاً ثقاااااااااااااااااااااااااااة حاف ثقة حاف وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 52. لرُّوَاة الذين قال فيهم، " كَانَ صدوقاا ، حَسن الحَدِيث "

220 م الرَّاوي أخرج له المعدِّ لون المجرِّ حون رأي الذَّ هبي رأي ابن حجر رأي الباحث ملحوظات 131. حَسَّااااان باااانُ عَبدِ الله بانُ سَاااااااااااااااااااااااااااااهْل الكِنِدي خ س ق جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - ثقة صااااااااادوق يخطئ ثقة وافق جميع النُّقاااااااااااااااااااااااااااد الإماااام ابااان الجااااااااااااااااوزي فااااي مرتبااااة الااااااااااااااااااراوي، وخالفه ابان حجاااااااااااااااااااااااااار للأخطااااااااااااء التاااااي وقاااااع فيهااااااااااااااااااااااااااااااااا الراوي. 53. الرُّوَاة الذين قال فيهم، " صَدُوقْ 132. إِبْاااراهِيم باااانُ مُحَمَّااااااد باااااانُ عَرفااااااااااااااااااااااااااااة المَعااااااااااارُو بِنِفْطَويِه - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - صاااادوق، وقااااااااااااااااااااااااال أيضااااااااااااااااااً : الإمااااااااااااااام، الحاااااااااااف ، النحاااااااااوي، العلاماااااااة، الأخباري - صدوق وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 133. إِسْااااااااااااااااااااحَاق بْااان ُإِبْااااراهِيم بْااااانُ مَخْلاااااد، أبُاااااااااااااااااااااااااااااااااااااو الفَضْاااااااااااااااال، المعااااااااااارو بااااااااااااااااااااااااااااااااابنِ البَاقَرْحِ - البغدادي - - - صدوق وافاااااااااااااااااااااااااااااق البغااااااااااادادي الإماااام ابااان الجااااااااااااااااوزي فاااي تعاااديل الراوي 134. إِسْااحَاق بااانُ عِيسااااى باااانُ م ت س ق - - ثقة صدوق صدوق وافاااااق ابااااان الجوزي

221 م الرَّاوي أخرج له المعدِّ لون المجرِّ حون رأي الذَّ هبي رأي ابن حجر رأي الباحث ملحوظات نَجِاااااااااااااااااااااااااااايح البَغدْادِي أغلااااااااااااااااااااااااب فاااي تعاااديل الراوي 135. إِساااااااااااامَاعِيل بااااااانُ نُميْاااااااال باااانُ زَكرِيااااا، أباااااااو عَلاااااااى الخَلاَّل - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - صدوق - صدوق وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 136. أَيُااااااوببااااااانُ إِسْااحَاق بااانُ إِباااراهِيم باااانُ سَااااااااااااااااااافري، أبو سُليْمَان - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - - - صدوق وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 137. التُركَااان باانُ الفَااااااارج بااااااانُ تُركَاااااان بااااانُ بنان - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - - - صدوق وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 138. ثوابااااااااة باااااااان أَحْمَااااااادَ بْااااااانِ عِيسَااااى باااان ثوابااااااااة باااااااان مهران - البغدادي - - - صدوق وافاااااااااااااااااااااااااااااق البغااااااااااادادي الإماااام ابااان الجااااااااااااااااوزي فاااي تعاااديل الراوي 139. الحَسنُ بنُ عَلااااااااي باااااااانُ عُبياااااااااااااادِ الله بنُ الحَسن، - البغدادي - - - صدوق وافاااااااااااااااااااااااااااااق البغااااااااااادادي الإماااام ابااان الجااااااااااااااااوزي

222 م الرَّاوي أخرج له المعدِّ لون المجرِّ حون رأي الذَّ هبي رأي ابن حجر رأي الباحث ملحوظات أبااااااو أَحْمًااااااد الخَلاَّل فاااي تعاااديل الراوي 140. الحَسااانُ بْااانُ عَلِيااااااال بْااااااانُ الحُسَيْ ن بْان عَلااااااااي بْاااااااان حُبَيْش - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - - - صدوق وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 141. الحَسااان بااانُ مُحَمَّااااااد باااااانُ عُمااااااار بااااااانُ القَاسِم المعااااااااااارو بااااااااااااااااااااااااااااااااابن عديسة - البغدادي - - - صدوق وافاااااااااااااااااااااااااااااق البغااااااااااادادي الإماااام ابااان الجااااااااااااااااوزي فاااي تعاااديل الراوي 142. حَمااااااازة بااااااانُ حَبِياااااااااااااااااااااااااب الزَيَّات م 4 جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - - صااااااااادوق زاهد ربما وهم صدوق وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 143. زَيْاااااااااااد بااااااااااانُ الحباااب باان الرَيَّاااااااان، أو رُومَااااااااااااااااااان، أبَو الحُسين العُكْلي - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - كاااااااااااااااااااااااااااان حاف ااااااااااااااااااً زاهااااااااااااااااااااااداً رحااااااااااااااااااااالاً جااااااااااااااااوالاً، وقااااااااااااااااااااااااال أيضاااااااً :الإ ماااااااااااااااااااااااااام، الحاااااااااااف ، الثقااااااااااااااااااااة، - صدوق وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي

223 م الرَّاوي أخرج له المعدِّ لون المجرِّ حون رأي الذَّ هبي رأي ابن حجر رأي الباحث ملحوظات الرباني. 144. سَاااعْدَان بااانُ يَزِيااااااد، أبااااااو مُحَمَّااااااااااااااااااااااااااد البَز از - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - المحااااااااادث الثقة - صدوق وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 145. سَاااااااعِيد بْااااااانُ سَاااااااااااااااااعدَان، أَبُااااو الْقَاسِاااام الكَاتِب - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - صدوق - صدوق وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 146. سَاااااااعِيد بااااااانُ مُحَمَااااااد باااااانُ سَااااعِيد، أبااااو عُثمَان - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - صدوق - صدوق وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 147. سُااليمان بْاان دَاوُد بْاااااااااااااااانُ كَثِياااااااار بْاااااااانُ وَفدَان - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - صدوق - صدوق وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 148. شُااااجَاع باااانُ مَخْلَاااااااااااااااااااااااااااااد الفَلا س - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - حجاااااااااااااااااااااااة خير صااااااااادوق وهاااام فااااي حااااااااااااااديث واحااااااااااااااااااااد رفعااااااااااااااااااااه وهاااااااااااااااااااااااو ثقة وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي

224 م الرَّاوي أخرج له المعدِّ لون المجرِّ حون رأي الذَّ هبي رأي ابن حجر رأي الباحث ملحوظات موقو 149. طَلْحَاااااة بْااااان مُحَمَّااااااد بْاااااان إِسْااااااااااااااااحَاق، أَبُاااااو مُحَمَّاااااد الصَّيْرَفي - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - كاااااااااااااااااااااااااااان صدوقاً - صدوق وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 150. عَبَّاااااااااد باااااااانُ الوَلِيااااااد باااااانُ خَالِد ع جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - - صدوق صدوق وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 151. عَبااد البَاااقِي باااااانُ مُحَمَّااااااد بااانُ غَالِاااب، أباااااااااااااااااااااااااااااااااااااو مَنصُاااااااااااااااااور المُعَد ل - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - الشااااااااااااااااااايخ الصااااااادوق المسند - صدوق وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 152. عَباادُ العَزِيااز باااااانُ مُحَمَّااااااد بنُ الحُسَايَّن باااااانُ مُحَمَّااااااد بنُ الفَضْل، أبااااو القَاسِاااام القَطَّان - البغدادي - - - صدوق وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي فاااي تعاااديل الراوي 153. عَبدُ الله بانُ الحَسااان بااانُ قِسَااامِي أبُااو القَاسِم - - - - - صدوق تفرد الإماام اباااااااااااااااااااااااااااااااااان الجااااااااااااااااوزي فاااي تعاااديل الراوي

225 م الرَّاوي أخرج له المعدِّ لون المجرِّ حون رأي الذَّ هبي رأي ابن حجر رأي الباحث ملحوظات 154. عُبَياااااااااااااادِ ا بنُ عَبادِ الله بااانُ مُحَمَّاااد، أبااو العَبَّاااس الصَيْرَفِي - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - صدوق - صدوق وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 155. عَثْمَااااان باااانُ مُحَمَّااااااد باااااانُ يُوسُاااا باااانُ دَوْسَت - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - الشااااااااااااااااااايخ الصااااااادوق المسند - صدوق وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 156. عَلِاااااااايُّ باااااااانُ سَاااااااهْلْ بااااااانُ المُغيِرة - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - الإماااااااااااااااااااام الثقة ثقة ثقة وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 157. مُحَمَّااااااد باااااانُ إِبْاااراهِيم باااانُ إِسْااحَاق بْااانُ إِبْاااراهِيم باااانُ مَهرَان - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - صدوق - صدوق وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 158. مُحَمَّااااااد باااااانُ إِبْاااراهِيم باااانُ حُورَان، أباو بَكر الحَدَّاد - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - - - صدوق وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 159. مُحَمَّااااااد باااااانُ- جمياااااااااااااااااااع - - - صدوق وافاااااق ابااااان

226 م الرَّاوي أخرج له المعدِّ لون المجرِّ حون رأي الذَّ هبي رأي ابن حجر رأي الباحث ملحوظات أَسَااااااااااد باااااااااانَ عَلااااااااى باااااااانُ سَااااعِيد، أبُااااو الحَسااااااااااااااااااااان الكَاتِاااااااااااااااااااااب المُقرئ النُّقاد الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 160. مُحَمَّااااااد باااااانُ الطَيِّاااب بااانُ سَاااااااعِيد بااااااانُ مُوسى، أبُو بَكَاااااااااااااااااااااااااااااااااار الصَبَّا - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - - - صدوق وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 161. مُحَمَّااااااد باااااانُ حَسَّااااان باااانُ فَيااااااااااااااااااااااااارُوز الشَيْبَانِي ق جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - ثقة ثقة ثقة وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 162. مُحَمَّااااااد باااااانُ خَليِفااااااة باااااانُ صَدقة، أَبُاو جَعفر - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - - صدوق صدوق وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 163. مُحَمَّااااااد باااااانُ هِاااااالال باااااانُ جَعفَااااار بااااانُ عَبْااااااااااااااااااااااااااااااااااد الاااااااااااااارَّحْمَنِ، أَبُو الفَض ل - - - - - صدوق تفرد الإماام اباااااااااااااااااااااااااااااااااان الجااااااااااااااااوزي بتعااااااااااااااااااااديل الراوي. 164. المُؤمِااال بااانُ- جمياااااااااااااااااااع - - - صدوق وافاااااق ابااااان

227 م الرَّاوي أخرج له المعدِّ لون المجرِّ حون رأي الذَّ هبي رأي ابن حجر رأي الباحث ملحوظات أهاااااااب باااااانُ عبدِ العزيز النُّقاد الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي 165. هِاااااالالْ باااااانُ مُحَمَّااااااد باااااانُ جَعفَااااار بااااانُ سَاااااااااااااااااعدَان، أبُااااااو الفَااااااتح الحًف ار - جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - الشااااااااااااااااااايخ الصااااااادوق مسااااااااااااااااااااااند بغداد - صدوق وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي الرُّوَاة المُعدّلون بمصطلحات التَّعْدِيل النسبي الرُّاوَي الذي قال فيه «أَثبت من فلان » 54. كَان أثبتَ أصحابِه، وكَان يُقدَّم عَلى الثاورِيّ وشُعبَة، وكانَحافظاا للقُرآن ثِقة. 166. مُحَمَّااااااد باااااانُ خَااااازِم، أبااااو مُعاوِياااااااااااااااااااااة التَمِيمِي ع جمياااااااااااااااااااع النُّقاد - - الحاف الثباااااااااااااااااااات محااااااااااااااادث الكوفاااااااااااااااااة وقااااااااااااااااااااااااال أيضااااااااااااااااااً : ثقة ثبت ثقاااااااااااااااااااااااااااة أحفااااااااااااااااا النااااااااااااااااس لحاااااااااااديث الأعمااااش وقااااد يهاااام فااااااااااااااااااااااااااااي حااااااااااااااديث غيره ثقة قد يهم وافاااااق ابااااان الجااااااااااااااااوزي جمياااااااااااااااااااااااااع النُّقااااد فاااي تعاااااااااااااااااااااااديل الراوي ثانياا: نتائج المقارنة: 1- بل عدد الرُّواةالمعدلين المدروسين (166) راويًا باستعمال مصطلحات وعباراتمُ تنوعة في ألفا ها، مُ ختلفة في مدلولات ها، وكان مصطلح "ثقة" وما شابهه من أكثر المصطلحات استعمالاً. 2- وافق النُّقَّادُ الإمام ابن الجوزي في أحكامه على الرُّوَاة على النَّحو التَّالي

228 أ . وافق جميع النُّقاد في تعديل (143) من الرُّواة، أي ما نسبته86.14 )% تقريبًا. ب . وافق أغلب النُّقاد في تعديل (8 )من الرُّواة، أي ما نسبته (4.81 )%تقريبًا. ت . وافق بعض النُّقَّاد في تعديل (3 )من الرُّوَاة، أي ما نسبته ( 1.80 )%تقريبًا. ث . خال أغلب النُّقَّاد في تعديل (3 )من الرُّوَاة، أي ما نسبته ( 1.80 )% تقريبًا. ج . خال بعض النُّقَّاد في تعديل (9 )من الرُّوَاة، أي ما نسبته ( 5.42 )% تقريبًا. ح . تفرد ابن الجوزي في تعديل ( 3) من الرواة، أي مانسبته ( 1.80 )% تقريبًا. وهذه الإحصائية تبي ن مدى اعتدال الإمام ابن الجوزي وتوسطه في أحكامه على الرُّوَاة وتعديلهم. خ . كان عدد الرُّ واة المدروسين كنماذج للمعادلين تعاديلاً مطلقًاا (165) راويًاا، و مجماوع عادد الرُّ واة المدروسين كنماذج للتَّ عديل النِّ سبي راوياً واحداً. د . لم يُخال أحد من النُّقاد ابن الجوزي في تعديله للرواة، إلا في (12) راوياَ أ . فااي أغلااب الاارواة كااان المُجرِّحُااون هاام مماان اشااتهروا بالتَّشاادد فااي جاارح الاارُّواة كالنسااائي والعقيلي، مخاالفين بااقي النُّقااد فاي تاوثيقهم، فالا يُقبال مانهم تضاعي الارواة علاى حساب قواعااد الجاارح والتَّعااديل المقااررة عنااد علماااء الجاارح والتَّعااديل إلا مفساارًا، وفااي الغالااب لاام يُفسروا سبب التَّجريح فلا يُقبال مانهم عندئاذٍ، قاال الاذَّهبي: "قسام مانهم فاي الجارح متثبات فااي التَّعااديل يغمااز الاارَّاوي بااالغلطتين والااثَّلاث ويلااين بااذل حديثااه، فهااذا إذا وثااق شخصًااا فعض على قوله بناجذي وتمس بتوثيقه، وا ذا ضع رجلاً فان ر هل وافقه غيره على تضااعيفه؟ إن وافقااه ولاام يوثااق ذلاا أحااد ماان الحااذاق فهااو ضااعي ، وا ن وثقااه أحااد فهااذا الذي قالوا فيه لا يُقبل تجرحه إلا مفسرًا"(1). ب . خال أغلب النق اد ابن الجوزي في توثيقهم لثلاثةِ رواة وهم: 1- الاراوي " أحماد باان محماد باان الحجااج بان رشاادين بان سااعد بان مفلاح باان هالال، أبااا جعفاار المهاادي" قااال فيااه اباان الجااوزي: " كَااانَ مِاان حُفَّااا الحَاادِيث وأهاالُ الصَاانعة "، والااذي يغلااب علااى ال اان أن مثاال هااذه اللفااا ماان الإمااام اباان الجااوزي هااي فااي أدنااى مراتب التعديل . (1) ذكر من يعتمد قوله في الجرح والتعديل ، للذهبي (ص171 .)

229 2- الااااراوي حَ سَّااااان باااانُ غَ الِااااب باااانُ نَجِاااايح الرُّعينااااي(1)، مَااااولاهُ م المَ صاااارِ ي(2)،قااااال اباااان الجااوزي (3): كَااانَ ثِقااةً، وافااق قلااة ماان النقاااد الإمااام اباان الجااوزي علااى توثيقااه للااراوي، لكن غالب النقاد يطعنون فيه بعبارات شديدة. 3- الاراوي مُ حَ مًّاد بانُ يُاونُ س بانُ مُ وساى بانُ سُاليمَ ان بانُ عُ بياد بانُ رَ بِ يعاة بانُ كُادَ يْ م، أَ بُاو العَ بَّ اس القُ رَ شِ ي البَ صْ رِ ى المَ عرُ و بالكَ دِ يمِ ي (4)(5)،قال ابان الجاوزي (6): كاانَحاف ااً للحَديِث, خال أغلب النق اد الإمام ابن الجوزي في توثيق الراوي. ذ . اجتهد الباحث في بيان خلاصة الحكم على جميع الرواة المعدلين عند الإمام ابن الجوزي، وبيان ذل : أ . وافق الباحث الإمام اين الجوزي لعدد ( 159) منهم في تعديلهم عمومًا بنحو لف الإمام ابن الجوزي أو قريبًا منه. ب . وخالفه لعدد (7) منهم؛ حيث وثقهمالإمام ابن الجوزي –غالبًا-، في حين وصفهم الباحث بعبارة: "صدوق"، أو: "صدوق يهم"، أو بعبارات صريحة في التضعي . (1) الرُعَيْنى: بضم الراء وفتح العينالمهملة وبعدها الباء المنقوطة باثنتين من تحتها وفي هخرها النون، هذه النسبة إلى ذي رعين من اليمن وكان من الأقيال، وهو قبيل من اليمن، نزلت جماعة منهم مصر، الأنساب، للسمعاني (ج6 /143.) (2) ان ر: ميزان الاعتدال، للذهبي (ج 3/368)، لسان الميزان، لابن حجر (ج 3 /18). (3) اللباب في تهذيب الأنساب، لابن الأثير (ج1 /521.) (4) محمد بن يونس بن موسى بن سليمان الكديمي بالتصغير أبو العباس السامي بالمهملة البصري ضعي ولم يثبت أن أبا داود روى عنه من صغار الحادية عشرة مات سنة ست وثمانين د، تقريب التهذيب، لابن حجر (ص: 515.) (5 )بضم الكا وفتح الدال المهملة وسكون الياء المنقوطة باثنتين من تحتها وفي هخرها الميم، هذه النسبة إلى كديم، وهو اسم للجد الأعلى لأبى العباس محمد بن يونس بن موسى بن سليمان ابن/ عبيد بن ربيعة بن كديم البصري الكديمي القرشي السامي، الأنساب، للسمعاني (ج 11 /55.) (6) المنت م في تاريخ الملو والأمم، لابن الجوزي (ج 12 /408.)