المكتبة الأمبوابة البحث والمعرفة
زائر للمكتبة—
← العودة إلى المكتبةقراءة أو تحميل الكتاب

المرجع في أخلاقيات مهنة الطب القضايا الأخلاقية والفقهية في المهن الصحية 3

محمد علي البار

صفحة ١٥ من ٢٢

حُٜٔلٞكش حُؼَ٘٣ش 225 حُٔٞهق ح٩ٓ٬ٓ٢ ٖٓ«ٓٞص حَُكٔش» ٣لَّّ ح٩ٓ٬ّ هظَ حُ٘لْ ا٫ّ رخُلن، هخٍ طؼخُ٠ : (ﮱ ﯓ ﯔ ﯕ ﯖ ﯤ ﯥﯢ ﯣ ﯦ ﯧ ﯝﯞ ﯟ ﯠﯡ ﯨ ﯩ ﯤ ﯥ ﯦﯧ ﯨ ﯩ ﯪﯫ ﯬ ﯭ ﯮ ﯯ ﯰ ﯱ ﯲ ﯳﯴ ﯵ ﯶ ﯷ ﯸ ﯹ ﯺ ﯻ ﮈﮉ ٣ ٤ ﰀ ﰁ ﰂ ) [ح٧ٗؼخّ: 151] . ٝ٣وٍٞ طؼخُ٠: (ﮆ ﮇ ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﭨ ﭩ ﮤ ﮥ ﮦ ﮦﮨ ﮩ ٛ ٚ ) [ح٩َٓحء: 33] . ٝهخٍ طؼخُ٠: (ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭺ ﭻ ﭼ ﭽ ﭶ ﭷﭸ ﭹ ﭺ ﭻﭼ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ) [حُ٘ٔخء: 29] . ٝهخٍ طؼخُ٠ ك٢ طلَ٣ْ هظَ حُ٘لْ: (ﮠ ﮡ ﭨ ﭩ ﮤ ﮥ ﮦ ﮦ ﮨﮩ ٛٚ ٛ ٜ ﮮ ﮯ ) [حُزوَس: 159]. ٝهخٍ طؼخُ٠: (ﮅ ﮆ ﮇ ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﭨ ) [حُ٘ٔخء: 93] . ٝهخٍ طؼخُ٠: (ﭑ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭖ ﭗ ﭘ ﭙ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭺ ﭻ ﭼ ﭽ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ) [حُٔخثيس: 32] . ٜٝٗ٠ أٗي حُٜ٘٢ ػٖ حُ٤ؤّ ٖٓ ٍكٔش الله ٝحُو٘ٞ١ ٜٓ٘خ ٝحػظزَ ًُي هَ٣ٖ حٌُلَ. هخٍ طؼخُ٠: (ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ) [٣ٞٓق: 87] . ٍٝٝىص ح٧كخى٣غ حٌُؼ٤َس حُٜل٤لش حُظ٢ طٜ٘٢ ػٖهظَ حُ٘لْ كوي هخٍ  ك٢ كـش حُٞىحع: «كبٕ ىٓخءًْ ٝأٓٞحٌُْ ػِ٤ٌْ كَحّ ًلَٓش ٣ٌْٞٓ ٌٛح ك٢ ًَْٜٗ ٌٛح ك٢ رِيًْ ٌٛح»1 ٝهخٍ :«٫ 1 أهَؿٚ حُ٘٤وخٕ حُزوخٍ١ ِْٝٓٔ.

عدد الصفحات ٢٢٥

حَُٔؿغ ك٢ أه٬ه٤خص ٜٓ٘ش حُطذ 226 ٣لَّ ىّ حَٟٓء ِْٓٔ ا٫ ربكيٟ ػ٬ع: حُؼ٤ّذ حُِحٗ٢، ٝحُ٘لْ رخُ٘لْ ٝحُظخٍى ُي٣٘ٚ حُٔلخٍم ُِـٔخػش»2 . ٜٝٗ٠ ػٖ ح٫ٗظلخٍ(هظَ حُ٘لْ) أٗي حُٜ٘٢ ٝؿؼَ ك٤ٚ حُٞػ٤ي حُ٘ي٣ي كوي أهَؽ حُ٘٤وخٕ (حُزوخٍ١ ِْٝٓٔ) ػٖ أر٢ َٛ٣َس > إٔ ٍٍٓٞ الله  هخٍ: «ٖٓ طَىّٟ ٖٓ ؿزَ كوظَ ٗلٔٚ، كٜٞ ك٢ ٗخٍ ؿْٜ٘ ٣ظَىّٟ ك٤ٜخ هخُيحاً ٓوِّيحاً ك٤ٜخ أريحاً، ٖٝٓ طلَّٔ٠ َُّٓٔخاً كوظَ ٗلٔٚ كُُّٔٔٚ ك٢ ٣يٙ ٣ظلَّٔخٙ ك٢ ٗخٍ ؿْٜ٘ هخُيحاً ف٣ٜخ، ٖٝٓ هظَ ٗلٔٚ رلي٣يس كلي٣يطٚ ك٢ ٣يٙ ٣ُـؤ رٜخ ك٢ رط٘ٚ ك٢ ٗخٍ ؿْٜ٘ هخُيحاً ٓوِّيحاً ك٤ٜخ»3 .  أُلخظ حُلي٣غ: ٝ٣ظَىّٟ: ٣ٔو٢ ٖٓ ٌٓخٕ ػخٍٍ . ٝ٣ظلّٔ٠: ٣َ٘رٚ ػِ٠ َٜٓ. ٝحُلُٔٞس ٖٓ حَُ٘حد ٓويحٍ ٓخ ٣ُلٔ٠ َٓس ٝحكيس. ٝ٣ُـؤ رٜخ ك٢ رط٘ٚ أ١ ٣ُطؼٖ رٜخ ك٢ رط٘ٚ. ٍٟٝٝ حُزوخٍ١ ػٖ أر٢ َٛ٣َس أ٣٠خً إٔ ٍٍٓٞ الله  هخٍ: «حٌُ١ ٣و٘ن ٗلٔٚ ٣و٘وٜخ ك٢ حُ٘خٍ، ٝحٌُ١ ٣طؼٖ ٗلٔٚ ٣طؼٖ ٗلٔٚ ك٢ حُ٘خٍ ٝحٌُ١ ٣وظلْ ٣وظلْ ك٢ حُ٘خٍ» ٝػٖ ؿ٘يد رٖ ػزي الله إٔ ٍٍٓٞ الله  هخٍ: «ًخٕ ك٤ٖٔ ًخٕ هزِيّ ٍؿَ رٚ ؿَف، كـِع، كؤهٌ ٌٓ٤٘خاً كلَِّ رٜخ ٣يٙ كٔخ ٍهؤ حُيّ (أ١ حٗوطغ حُيّ) كظ٠ ٓخص». هخٍ الله طؼخُ٠: «رخىٍٗ٢ ػزي١ ر٘لٔٚ: كََّٓض ػِ٤ٚ حُـّ٘ش»1 . ٝح٥٣خص ٝح٧كخى٣غ حُظ٢ طلَّّ هظَ حُ٘لْ ٝطٟٞق كظخػظٚ ٝٗيّ س ٓؤػٔٚ ٝػوٞرظٚ ك٢ حُيٗ٤خ ٝح٥هَس ًؼ٤َس ؿيحً . ٝ ٫٣لَّم ح٩ٓ٬ّ ك٢ حُؼوٞرش ح٥هَٝ٣ش ر٤ٖ ٖٓ ٣وظَ ٗلٔخً ظِٔخً ٝػيٝحٗخً ٝر٤ٖ 2 أهَؿٚ حُزوخٍ١ ِْٝٓٔ ػٖ ػزي الله رٖ ٓٔؼٞى> ٝحُؼّ٤ذ: حُ٘وٚ حٌُ١ هي طِٝؽ. ٝ٣وظَ ٛئ٫ء حُؼ٬ػش حُِحٗ٢ حُٔلٜٖ (حٌُ١ هي ٓزن ُٚ حُِٝحؽ) ٝهخطَ حُ٘لْ ظِٔخً ، ٝحَُٔطي. 3 ٛل٤ق حُزوخٍ١، ًظخد حُطذ، رخد َٗد حُْٔ، ٝٛل٤ق ِْٓٔ ًظخد ح٩٣ٔخٕ، رخد ؿِِع طلَ٣ْ هظَ ح٩ٗٔخٕ ٗلٔٚ. ٝأهَؿٚ أ٣٠خً أرٞ ىحٝى ٝحُظٌَٓ١ ٝحُ٘ٔخث٢ ٝحرٖ ٓخؿٚ، ًِْٜ ػٖ أر٢ َٛ٣َس رؤُلخظ ٓوخٍرش، ٝآ٘خىٙ ٛل٤ق أٝ كٖٔ. 1 ٛل٤ق حُزوخٍ١.

عدد الصفحات ٢٢٦

حُٜٔلٞكش حُؼَ٘٣ش 227 ٖٓ ٣وظَ ٗلٔٚ، كٌ٬ٛٔخ هخطَ ٜٓيّى رخُوِٞى ك٢ حُ٘خٍ. ٝهي هخٍ حرٖ ػزخّ: ٫ طٞرش ُوخطَ حُٔئٖٓ ظِٔخً ٝػيٝحٗخً . ٝحُـٍٜٔٞ ػِ٠ ه٬كٚ، كبٕ ٛيهض طٞرظٚ طخد الله ػِ٤ٚ ٝحُوظَ ُ٤ْ أٗيرُّ ٖٓ حٌُلَ ٖٝٓ طخد طخد الله ػِ٤ٚ هخٍ طؼخُ٠: (ﭨ ﭩ ﮤ ﮥ ﮦ ﮦ ﮨ ﮩ ٛ ٚ ٛ ٜ ﮮ) [حُ٘ٔخء: 48] . ٝأٓخ حُٔ٘ظلَ كٔظ٠ ٣ظٞد؟ ٝٛٞ هي حٗظوَ ٖٓ ىحٍ حُيٗ٤خ اُ٠ ىحٍ ح٥هَس، ٝٓٞهلٚ أٗي كَؿخً ٖٓ هخطَ حُ٘لْ ظِٔخً ٝػيٝحٗخً، كٌُي ُٚ كٔلش ٖٓ حُٞهض هي ٣ظٞد ك٤ٜخ. ٌٝٛح حُٔ٘ظلَ ُْ ٣ؼي ُٚ كٔلش. ٝإ ًخٗض ح٥٣خص ٝح٧كخى٣غ ٗي٣يس حُٞػ٤ي ك٢ هخطَ حُٔئٖٓ ظِٔخً ٝػيٝحٗخً . هخٍ ٍٍٓٞ الله  :«ُِٝحٍ حُيٗ٤خ إٔٛٞ ػِ٠ الله ٖٓ هظَ ٓئٖٓ رـ٤َ كن»1 .ٝهخٍ :«ُٞ إٔ أَٛ حُٔٔخء ٝأَٛ ح٧ٍٝ حٗظًَٞح ك٢ ىّ ٓئٖٓ ٧ًزَّْٜ الله ك٢ حُ٘خٍ»2 ٝهخٍ ِٛٞحص ٍر٢ ٝٓ٬ٓٚ ػِ٤ٚ: «ٖٓ أػخٕ ػِ٠ ىّ حَٓ١ء ِْٓٔ ر٘طَ ًِٔش، ًُظنِذوَ ر٤ٖ ػ٤٘٤ٚ ٣ّٞ حُو٤خٓش: آ٣ْ ٖٓ ٍكٔش الله»3 . ٝؿَ٣ٔش حُوظَ حُؼٔي ػوٞرظٜخ ك٢ ح٩ٓ٬ّ حُوٜخٙ. ٝح٧َٓ ًٍٓٞٞ ٧ُٝ٤خء حُوظ٤َ كبٕ ػلخ ٝحكي ْٜٓ٘ طلٍٞ حُوظَ اُ٠ حُي٣ش، ٝإ ًخٕ أكي ح٧ُٝ٤خء هخَٛحً كزْ حُوخطَ كظ٠ ٣زِؾ حُُٞ٢ حُوخَٛ ك٤ؼلٞ أٝ ٣وظّٚ . ٝؿَ٣ٔش حُوظَ ٗزٚ حُؼٔي ك٤ٜخ حُي٣ش ٓـِظش. ٝأٓخ حُوظَ حُوطؤ كل٤ٚ حُي٣ش ٝحٌُلخٍس. هخٍ طؼخُ٠: (ﭑ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭖ ﭗ ﭘﭙ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭺ ﭻﭼ ﭽ ﭶ ﭷ ﭸ ﭹ ﭺ ﭻ ﭼ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﮆﮇ ﮄ ﮅ ﮈ ﮉ ﮂ ﮃ ﭾ ﭿ ﮌﮍ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ) [حُ٘ٔخء: 92] . ٝطلخٛ٤َ ٌٛٙ ح٧كٌخّ ٓلِٜش ك٢ ًظذ حُلوٚ. ٝر٤ٖ حٌُٔحٛذ ح٩ٓ٬ٓ٤ش حهظ٬ف ١ل٤ق ك٢ حُظلخٛ٤َ ٣٘ظَٛخ ٖٓ ٣َ٣يٛخ كِ٤ْ ٛخٛ٘خ ٓٞهؼٜخ. ٝ٫ ٗي ك٢ كَٓش «هظَ حَُكٔش»كٌ٬ حُوخطَ ٝحُٔوظٍٞ ٣ؤػٔخٕ. حُوخطَ ُظ٘ل٤ٌٙ حُـَ٣ٔش ٝحُٔوظٍٞ ُطِزٚ ط٘ل٤ٌٛخ. ٝح٩ٗٔخٕ 1 أهَؿٚ حرٖ ٓخؿٚ دٓ٘ي كٖٔ ػٖ حُزَحء رٖ ػخُد >. 2 أهَؿٚ حُظٌَٓ١ رٔ٘ي كٖٔ ػٖ أر٢ ٓؼ٤ي حُويٍ١>. 3 أهَؿٚ حُز٤ٜو٢ ك٢ ٓ٘٘ٚ ػٖ ػزي الله رٖ ػَٔ© .

عدد الصفحات ٢٢٧

حَُٔؿغ ك٢ أه٬ه٤خص ٜٓ٘ش حُطذ 228 ك٢ ح٩ٓ٬ّ ُ٤ْ فٍُّ حً ك٢ ٗلٔٚ ٝٓخُٚ ًٔخ ٣يّػ٢ حُـَر٤ٕٞ، رَ ٛٞ ٝٓخُٚ ِٓي لله، ٝػِ٤ٚ إٔ ٣٘لٌ ٓخ أَٓ الله رٚ. كخلله ٛٞ ٝحٛذ حُل٤خس ٝٛٞ ٝكيٙ حٌُ١ ٣ِ٘ػٜخ كبٕ حػظيٟ ٗوٚ ػِ٠ آهَ كَوَظَِٚ أٝؿذ الله حُوٜخٙ: (ﯔ ﯕ ﯖ ﯤ ﯥ ﯢ) [حُزوَس: 179] ٝهي كيّى الله ٓزلخٗٚ ٝطؼخُ٠ ٍُٝٓٞٚ حُـَحثْ حُظ٢ طٔظلن حُوظَ ٝأٜٛٔخ حُ٘لْ رخُ٘لْ، ٝحُؼ٤ذ حُِحٗ٢ (حُٔلٜٖ)، ٝحَُٔطي. ًٌُٝي حُلَحرش ٝحُٜخثَ إ ُْ ٣٘يكغ ا٫ رخُوظَ ٝٓخدرُّ حٍَُٓٞ  ٫ ػوٞرش ُٚ ا٫ حُوظَ(ٓؼَ ِٓٔخٕ ٍٗي١).. ٝهي كيّ ى حَُ٘ع حُل٘٤ق رٌَ ٟٝٞف طِي حُـَحثْ ٝٛ٢ ٓزٔٞ١س ك٢ ًظذ حُلوٚ. ٝ٫ ٗي إٔ ح٩ًٕ رخُوظَ أٝ ح٧َٓ رٚ ٫ ٣ز٤ق حُوظَ كِٞ هخٍ ٗوٚ رخُؾ ػخهَ ٥هَ حهظِ٘٢ كوظِٚ أػَْ حُوخطَ. ٝهي حهظِق حُلوٜخء ك٢ كٌْ ٌٛح حُوخطَ حٌُ١ ٗلٌَّ أَٓ حُٔنصٍٝ: ؿخء ك٢ ٓـ٘٢ حُٔلظخؽ َُِ٘ر٤٘٢ (َٗف حُٜٔ٘خؽ)1 . «هخٍ حُ٘ٞٝ١ ك٢ ٜٓ٘خؽ حُطخُز٤ٖ: ُٝٞ هخٍ: حهظِ٘٢ ٝا٫ هظِظي كوَظَِٚ، كخٌُٔٛذ ٫ هٜخٙ، ٝح٧ظَٜ ٫ ى١ّ س. ُٝٞ هخٍ حهظَ ُ٣يحً أٝ ػَٔحً كِ٤ْ ربًَحٙ» . «هخٍ حَُ٘ر٤٘٢: (ُٝٞ هخٍ) ٗوٚ ٥هَ (حهظِ٘٢ ٝا٫ هظِظي كوظِٚ) ًُي حُ٘وٚ (كخٌُٔٛذ ٫ هٜخٙ) ػِ٤ٚ ٧ٕ ح٩ًٕ ٗزٜش ىحٍثش ُِلي. ٝحُطَ٣ن حُؼخٗ٢ ًحص هُٞ٤ٖ: ػخٗ٤ٜٔخ: ٣ـذ ػِ٤ٚ حُوٜخٙ ٧ٕ حُوظَ ٫ ٣زخف رخ٩ًٕ كؤٗزٜٚ ٓخ ُٞ إًٔ ُٚ ك٢ حُِٗخ رؤٓظٚ. (ٝح٧ظَٜ) ػِ٠ ػيّ حُوٜخٙ، ٝ (٫ ى٣ش) أ٣٠خً، ر٘خءحً ػِ٠ أٜٗخ طؼزض ُِٔوظٍٞ ك٢ آهَ ؿِء ٖٓ ك٤خطٚ، ػْ ط٘ظوَ اُ٠ حُٞحٍع، ٝٛٞ ح٧ظَٜ، ٌُٜٝح ط٘لٌّ ٜٓ٘خ ٝٛخ٣خٙ ٝطُو٠٠ ٜٓ٘خ ى٣ٞٗٚ، ُٝٞ ًخٗض ٍُِٞػش حرظيحءحً ُْ ٣ٌٖ ًٌُي. ٝحُؼخٗ٢ طـذ ٝ٫ ٣ئػَ اًٗٚ ر٘خء ػِ٠ أٜٗخ طؼزض ٍُِٞػش حرظيحء ػوذ ٛ٬ى حُٔوظٍٞ. «(ط٘ز٤ٚ): ُٞ ُْ ٣وَ (ٝا٫ هظِظي) ًخٕ حُلٌْ ًٌُي... ُٝٞ هخٍ حهظِ٘٢ كلؼَ كٜيٍ... ٌٛح ًِٚ ك٢ حُ٘لْ. كِٞ هخٍ ُٚ: حهطغ ٣ي١ ٓؼ٬ً كوطؼٜخ ُْٝ ٣ٔض ك٬ هٞى ٝ٫ ى٣ش هٞ٫ً ٝحكيحً . هخُٚ (حُ٘ٞٝ١) ك٢ 1 ٓلٔي حُوط٤ذ حَُ٘ر٤٘٢: ٓـ٘٢ حُٔلظخؽ اُ٠ ٓؼَكش ٓؼخٗ٢ أُلخظ حُٜٔ٘خؽ ُِ٘ٞٝ١ (ٜٓ٘خؽ حُطخُز٤ٖ) ؽ 4/11 ٝ50 .

عدد الصفحات ٢٢٨

حُٜٔلٞكش حُؼَ٘٣ش 229 حَُٟٝش، كبٕ ٓخص كؼِ٠ حُو٬ف. ٝٓلِٚ اًح أٌٓ٘ٚ ىكؼٚ رـ٤َ حُوظَ، كبٕ هظِٚ ىكؼخً ك٬ ٟٔخٕ ػِ٤ٚ ؿِٓخً ًٔخ أٗخٍ اُ٤ٚ حُ٘٤وخٕ. ٝؿِّ رٚ حرٖ حَُكؼش. كبٕ ه٤َ: اًح أٌٓ٘ٚ ىكؼٚ رـ٤َ حُوظَ، كوي حٗظل٠ ح٩ًَحٙ ك٤٘زـ٢ إٔ ٣ـذ حُوٜخٙ ؿِٓخً، أؿ٤ذ رؤٕ ح٩ًٕ ر٬ اًَحٙ ٓٔو٢. ٝهي كٌ٠ حَُحكؼ٢ حُطَ٣و٤ٖ ك٢ ح٩ًٕ حُٔـَّ ى، ػْ هخٍ كبٕ حٗ٠ّْ اُ٠ ًُي اًَحٙ كٔوٞ١ حُوٜخٙ أٝؿٚ» . ٝهخٍ حُ٘ٞٝ١ ك٢ ٜٓ٘خؽ حُطخُز٤ٖ: «ُٝٞ هخٍ ٍٗ٤ي حهطؼ٘٢ كلؼَ كٜيٍ، كبٕ َٟٓ أٝ هخٍ حهظِ٘٢ كٜيٍ، ٝك٢ هٍٞ طـذ ى٣ش» . هخٍ حَُ٘د٣٘٢ ك٢ حَُ٘ف: «(ُٝٞ هخٍ) كَمٌّ ٌَّٓ ف (ٍٗ٤ي) أٝ ٓق١ٙ ٥هَ: (حهطؼ٘٢) أ١ ٣ي١ ٓؼ٬ً، (كلؼَ كٜيٍ)،٫ هٜخٙ ك٤ٚ ٝ٫ ى٣ش ُ٪ًٕ ك٤ٚ. (كبٕ َٟٓ) ُِ٘لْ، (أٝ هخٍ) ُٚ حرظيحء (حهظِ٘٢) كوظِٚ (كٜيٍ) ك٢ ح٧ظَٜ ُ٪ًٕ. (ٝك٢ هٍٞ طـذ ى٣ش). ٝحُو٬ف ٓز٘٢ ػِ٠ إٔ حُي٣ش طؼزض ُِٔ٤ض حدطيحء ك٢ آهَ ؿِء ٖٓ ك٤خطٚ ػْ ٣ظِنّ حٛخ حُٞحٍع أٝ ػزظض ُِٞحٍع ػوذ ٛ٬ى حُٔوظٍٞ. إ هِ٘خ رخ٧ٍٝ ٝٛٞ ح٧ٛقرُّ ُْ طـذ، ٝا٫ ٝؿزض» .حٗظٜ٠ ً٬ّ حُ٘ٞٝ١ َٝٗف حَُ٘ر٤٘٢. ٝه٬ٛش ٌٛح حٌُ٬ّ إٔ حُ٘خكؼ٤ش ٣َٕٝ إٔ حُ٘وٚ حُلَُّ حُزخُؾ حُؼخهَ اًح هخٍ ٥هَ حهظِ٘٢ كيٓٚ ٛيٍ ٝ٫ مٛخٙ ٝ٫ ى٣ش ػِ٠ حُوخطَ. ٝٛ٘خى هٍٞ ك٢ حٌُٔٛذ رؤٕ حُي٣ش طـذ ػِ٠ حُوخطَ. أ١ إٔ حُطز٤ذ حٌُ١ هخّ روظَ حَُٔ٣ٞ ر٘خء ػِ٠ ١ِذ حَُٔ٣ٞ ٗلٔٚ ٫ ٗ٢ء ػِ٤ٚ، ٫ هٜخٙ ٝ٫ ى٣ش. ٝك٢ هٍٞ ٓوخرَ ح٧ظَٜ طـذ ػِ٤ٚ حُي٣ش. ٝٛ٢ ك٢ حُؼخهِش. ٝحُؼخهِشْٛ حُوز٤ِش أٝ أَٛ حُي٣ٞحٕ ٝ٣ٌٖٔ إٔ صًٕٞ حُ٘وخرش أٝ ًَٗش طؤٓ٤ٖ ط٠خٓ٘٤ش رَ٘ٝ١ٜخ ح٩ٓ٬ٓ٤ش أٝ حُـٔؼ٤ش حُطز٤ش. ٌٝٛح ًِٚ ٫ ٣ؼ٘٢ إٔ حُوخطَ ٫ ٣ؤػْ رَ ٛٞ آػْ. ٝحُلؼَ ٓلَّّ ٝ٣ٞحؿٚ ػوٞرخص أهَٝ٣ٚ هط٤َس ؿيحً هي طوظ٠٢ حُوِٞى ك٢ حُ٘خٍ.. ٖٝٓ كن ُٝ٢ أَٓ حُِٔٔٔ٤ٖ إٔ ٣ؤَٓ رؼوٞرخص طؼِ٣َ٣ش ُٖٔ ١ُ هيّ ػِ٠ ٓؼَ ًٙح ح٧َٓ ٓؼَ حُلزْ أٝ حُـَحٓش... اُن. ٝ٣ِوّٚ حُيًظٍٞ ٝٛزش حُِك٤ِ٢ ٓٞهق حٌُٔحٛذ ح٩ٓ٬ٓ٤ش ك٢ ٌٛح حُٟٔٞٞع1 . 1 ٝٛزش حُِك٤ِ٢: حُلوٚ ح٩ٓ٬ٓ٢ ٝأىُظٚ، ىحٍ حُلٌَ، ر٤َٝص، 1989، حُطزؼش حُؼخُؼش، ؽ6/260 .

عدد الصفحات ٢٢٩

حَُٔؿغ ك٢ أه٬ه٤خص ٜٓ٘ش حُطذ 230 «هخٍ حُل٘٤لش ٓخ ػيح ُكَُ: حُوظَ ٗزٚ ػٔي ٣ٞؿذ حُي٣ش ، ٧ٕ ح٩ًٕ رخُوظَ حُٔٞؿٞى رخُلؼَ أٍٝع ٗزٜش ، ٝحُليٝى – ٜٝٓ٘خ حُوٜخٙ _طُيٍأُ رخُ٘زٜخص. ٝهخٍ ُُ كَ: ٫ ٣ِٜق ح٩ًٕ ٗزٜش ، ك٬ ٣يٍأ حُوٜخٙ ،ٝ٣ـذ ططز٤وٚ»2 . «ٝهخٍ حُٔخٌُ٤ش: ح٩ًٕ رخُوظَ ٫ ٣ٔ٘غ ٝؿٞد حُوٜخٙ ٝاٗٔخ ٣ِِّ حُوٞى3 .ٝهخٍ حُ٘خكؼ٤ش ك٢ ح٧ظَٜ ػ٘يْٛ ، ٝحُل٘خرِش: ٫ هٜخٙ ٝ٫ ى٣ش. ٝىّ حُٔوظٍٞ أٝ ؿَكٚ ٛيٍ ٧ٕ حُلنّ ُٚ ك٤ٚ ، ٝهي إًٔ ك٢ اط٬كٚ ، ًٔخ ُٞ إًٔ ُٚ ك٢ اط٬ف ٓخُٚ»4 . ٌٌٝٛح ٗـي إٔ حُل٘خرِش ، ٝحُ٘خكؼ٤ش( ك٢ ح٧ظَٜ ) ٫ ٣َٕٝ هٜخٛخً ٝ٫ ى٣ش . ٝ٣َٟ ح٧ك٘خف حُي٣ّش (ٓخ ػيح ُكَ ) . أٓخ حُٔخٌُ٤ش ٝٝحكوْٜ ُكَ ٖٓ ح٧ك٘خف ك٤َٕٝ حُوٜخٙ . ٝػِ٤ٚ كبٕ حُلٌْ ػِ٠ حُطز٤ذ حٌُ١ ٗلٌَّ ٍؿزش حَُٔ٣ٞ ٝأٜٗ٠ ك٤خطٚ اًح كًْٞ ك٢ ٓلٌٔش َٗػ٤ش ُٖ ٣٘لٌ ػِ٤ٚ حُوٜخٙ (ر٘خء ػِ٠ حٌُٔٛذ حُ٘خكؼ٢ ٝحُل٘زِ٢ ٝحُل٘ل٢)، ٝهي ٣ؼل٠ أ٣٠خً ٖٓ حُي٣ش (حُل٘زِ٢ ٝحُ٘خكؼ٢ ك٢ ح٧ظَٜ). أٝ ٣طِذ ٓ٘ٚ ىكغ حُي٣ش (كٔذ حٌُٔٛذ حُل٘ل٢ ٝهٍٞ ػ٘ي حُ٘خكؼ٤ش).. أٓخ اًح ًخٗض حُْفًٔش طلٌْ رخٌُٔٛذ حُٔخٌُ٢ كٔ٤ٞحؿٚ حٍ١ز٤ذ كٌْ حُوٞى ٝحُوٜخٙ . ٌٝٛح ًِٚ ٫ ٣ٔ٘غ ٝؿٞى كٌْ طؼِ٣َ١ ٖٓ حُوخٟ٢ ًُٝي رخُٔـٖ أٝ حُـَحٓش أٝ ًِ٤ٜٔخ ٓؼخً . ٝك٤ٔخ ٣ِ٢ ٗٚ كظٟٞ: حُؼ٬ٓش حُٔ٤ي ٓلٔي أكٔي حُ٘خ١َ١ ػ٘يٓخ ٓجَ ػٖ ٓٔؤُش ٓٞص حَُكٔش كوخٍ : «إ ٓخ ٗٔٔ٤ٚ هظَ حَُكٔش( ط٤ٔ٤َ حُٔٞص ) ٛٞ ٗٞع ٖٓ أٗٞحع حُنطَ ٝإ ُّٓٔ٢ ػ٘ٞحٕ حُٔئحٍ هظَ حَُكٔش. ٝهي ّٜٗض ح٥٣خص ٝح٧كخى٣غ حُٜل٤لش حَُٜ٣لش ػِ٠ طلَ٣ْ حُوظَ. ٝهخٍ حُؼِٔخء إٔ حُوٜخٙ ٝحؿذ ػِ٠ ٖٓ اكظِ ٍأّ ٗوٚ ٓلظ٠َ. هخٍ ح٩ٓخّ حُ٘ٞٝ١ ك٢ ٜٓ٘خؽ حُطخُز٤ٖ (ُٝٞ هظَ َٓ٣٠خً ك٢ حُِ٘ع ٝػ٤٘ٚ ػ٤ٖ ٌٓرٞف ٝؿذ حُوٜخٙ ) اً ُْ ٣٘وطغ ه٢١ ح٧َٓ ك٢ ٗلخثٚ رخُ٘ٔزش ُويٍ اللهّ ٝ٫ٓظَٔحٍ ٓخ ٣ٔٔ٤ٚ حُلوٜخء ك٤خس ٓٔظَٔس ك٤ٚ . 2 حُيٍ حُٔوظخٍ ؽ5/388 ٝحُزيحثغ ؽ7/236 . 3 حَُ٘ف حٌُز٤َ ُِيٍى٣َ ؽ4/240 . 4 ٓـ٘٢ حُٔلظخؽ ؽ4/11 ًٝ٘ق حُو٘خع ؽ5/602 .

عدد الصفحات ٢٣٠

حُٜٔلٞكش حُؼَ٘٣ش 231 «ٝأٓخ ٓخ ٣ؼخٗ٤ٚ حَُٔ٣ٞ ٖٓ ح٥٫ّ حُ٘ي٣يس كِ٤ْ ٓزٍَحً ُِو٠خء ػِ٤ٚ رخُلؼَ،1 ُٝٞ ؿخُ ًُي ُٔخ كَََُّ ح٫ٗظلخٍ ػِ٠ ٖٓ ٣ؼخٗ٢ ٜٓ٘خ ٝإ ًخٗض ٫ طلظَٔ . ٝك٢ ه٠٤ش حَُؿَ حٌُ١ اٗظلَ ك٢ ػٜي ٍٍٓٞ الله  ػوذ حُٔؼًَش، ٝٛٞ ك٢ ٛق حُِٔٔٔ٤ٖ رٔزذ ؿَف رِ٤ؾ ُْ ٣ٔظطغ حُٜزَ ػِ٤ٚ أػظْ ىُ٤َ ػِ٠ ٓخ ًًَطٚ. ٝهي هخٍ ك٤ٚ حٍَُٓٞ حُِْٜٔ ٓلٔي  أٗٚ ٖٓ أَٛ حُ٘خٍ، ُْٝ ط٘لؼٚ ٌٗخ٣ظٚ ك٢ حُؼيٝ، ٝه٠٤ّظٚ ٍٜٓ٘ٞس ك٢ ًظذ حُٔ٤َ ًٝظذ حُلي٣غ ٜٝٓ٘خ حُزوخٍ١. ُْٝ ٗطَ رًٌَٛخ دحُظلٜ٤َ َُٜ٘طٜخ ٝٛلظٜخ. «ػْ إ ًخٕ ٓخ ٣ٔٔ٠ روظَ حَُكٔش هي ٓخٍٓٚ حُطز٤ذ رطِذ ٝإً ٖٓ حَُٔ٣ٞ كٜٞ اػخٗش ٝٓ٘خًٍش ك٢ ح٫ٗظلخٍ. ٝح٫ٗظلخٍ ٓٔ٘ٞع ك٢ ح٩ٓ٬ّ ًٔخ هيٓ٘خ ٝٛٞ ٖٓ حُـَحثْ حٌُزَٟ، ٍٝٝىص أكخى٣غ ًؼ٤َس ك٤ٜخ ٝٝػ٤ي ٗي٣ي ُٜخكزٚ رخُوِٞى ك٢ حُ٘خٍ، ٝكََُِّٔ رطٍٞ حٌُٔغ. ٝٓ٘غ ح٩ٓخّ أكٔي حُٜ٬س ػِ٠ حُٔ٘ظلَ ٝٓ٘ؼٜخ رؼٞ حُؼِٔخء أ٣٠خَ رخُ٘ٔزش ُ٪ٓخّ ٝؿ٤َ ح٩ٓخّ، ٝرؼ٠ْٜ هَّٜٚ رخ٩ٓخّ، كخُطز٤ذ ك٢ ٌٛٙ حُلخُش َٗ٣ي ك٢ ح٫ٗظلخٍ. ٝحُوخػيس حَُ٘ػ٤ش (ٖٓ أػخٕ ػِ٠ ٓؼٜ٤ش ُٝٞ ر٘طَ ًِٔش ًخٕ َٗ٣ٌخً ُٜخكزٜخ ك٤ٜخ). «ٝأٓخ إ ًخٕ هظَ حَُكْس رـ٤َ إً حَُٔ٣ٞ أٝ رـ٤َ ػِٔٚ كوي هيٓ٘خ أٗٚ هظٌَ ٓلٌَّ ٝ٣ـذ ك٤ٜخ حُوٜخٙ» . ػْ أرخٕ ك٠٤ِش حُؼ٬ٓش حُٔ٤ي حُ٘خ١َ١ كَٓش ٓخ ٣ٔٔ٠ هظَ حَُكٔش حُِٔز٢ اًح أىٟ ًُي اُ٠ هظَ حَُٔ٣ٞ: «ٝهي ٗٚ حُلوٜخء ػِ٠ إٔ ٖٓ ٓ٘غ حُطؼخّ ٝحَُ٘حد ػٖ ٗوٚ كظ٠ ٣ٔٞص، ٣وظٚ ٓ٘ٚ ٧ٗٚ هي هٜي هظَ ًُي حُ٘وٚ رلزٔٚ ٝٓ٘غ حُطؼخّ ٝحَُ٘حد ػ٘ٚ. أٓخ إٔ ًخٕ حُٔ٘غ ُلظَس ٫ ٣ٔٞص ٓؼِٚ ٓ٘ٚ ك٬ هٜخٙ. ٝحُٔ٘غ ػٖ حُظ٘لْ رب٣وخف ؿٜخُ حُٔ٘لٔش ٓؼَ حُٔ٘غ ػٖ حُطؼخّ رَ أٗي ٧ٗٚ ٣زو٠ ُٓ٘خً ريٕٝ ١ؼخّ أٝ َٗحد ٝ٫ ٣زو٠ ريٕٝ ط٘لْ. «ٝأٓخ طٌٔ٤ٖ ح٧ُْ ك٤ـُٞ ٝهي ٣ـذ أٝ ٣٘يد ػِ٠ كْد كخُش حَُٔ٣ٞ ٓخ ُْ ٣ليع طٌٔ٤ٖ ح٧ُْ َٟٓخً أٗي أٝ ٣و٠٢ ػِ٠ ك٤خس حَُٔ٣ٞ ك٤لَّ» . 1 ٫ ري ٖٓ اػطخء ٌٓٔ٘خص ح٫٫ّ حُوٞ٣ش ٓؼَ حٍُٔٞك٤ٖ ٝٓ٘ظوخطٚ ٍٝىحثلٚ كظ٠ ٫ ٣َٜ اُ٠ حَُٔكِش حُ٘ي٣يس حُظ٢ طيػٞٙ اُ٠ حُظلٌ٤َ ك٢ اٜٗخء ك٤خطٚ.

عدد الصفحات ٢٣١

حَُٔؿغ ك٢ أه٬ه٤خص ٜٓ٘ش حُطذ 232 ٝأٜٗ٠ ك٠٤ِظٚ حُلظٟٞ رخُيػخء ُِٔزظِ٠ رخُٜزَ ٝح٫ُظـخء اُ٠ ٝك٠َ حُٜزَ ػِ٠ حُز٬ء 1 . ٝهي أؿخد حُلو٤ٚ حُٔ٤ي ػَٔ كخٓي حُـ٤٬ٗ٢ ػٖ ٓخ ٣ٔٔ٠ هظَ حَُكٔش كؤؿخد: «ٓخ ُٓٔ٢ روظَ حَُكْس ٣لظٞ١ ػِ٠ ٓئحُ٤ٖ ح٧ٍٝ: ٓخ أ١ِن ػِ٤ٚ ط٤ٔ٤َ حُٔٞص حُلؼخٍ ٝهي ًًَ ُٚ ٓؼخ٫ٕ: (1 )إٔ ٣ظوٌ حُطز٤ذ اؿَحءً كؼخ٫ً ٣ٞى١ رل٤خس حَُٔ٣ٞ حُٜٔخد رخَُٔ١خٕ (ٓؼ٬ً ) ٝحٌُ١ ٣ؼخٗ٢ ٖٓ ح٧ُْ ٝح٩ؿٔخء ٝ٣ٔظؼٜ٢ ػ٬ؿٚ، ًُٝي ربػطخثٚ ؿَػش ػخُ٤ش ٖٓ ىٝحء هخطَ ُ٨ُْ ٣ٞهق ط٘لٔٚ ٝ٣٘ٚ١ ك٤خطٚ. ٝحُـٞحد إٔ ًُي ٫ ٣ـُٞ ٝكَحّ ٝاػٔٚ ػظ٤ْ، ٝٛٞ ٖٓ أًزَ حٌُزخثَ، ٝأكٔذ إٔ أ٧١زخء ٣ّٕٔٔٞ ٌٛح حُيٝحء حُـَػش حُُّٔٔ٤ش، ٧ٗٚ ٓزذ ٖٓ أٓزخد اُٛخم حَُٝف ٝٗٞع ٖٓ أٗٞحع حُوظَ حُٔلَّ ٝ٣ِِّ رٚ حُوٜخٙ كظ٠ ُٞ ًخٕ ًُي حُيٝحء حُوخطَ ٫ ٣وظَ ٖٓ ُْ ٣ٌٖ ك٢ كخُش ًُي حَُٔ٣ٞ، ٝ٣وظَ ٓؼَ ٌٛح حَُٔ٣ٞ ؿخُزخً . (2 )حُٔؼخٍ حُؼخٗ٢: ػٖ ا٣وخف حُٔ٘لٔش حُظ٢ طي٣ْ حُظ٘لْ ح٧طٞٓخط٤ٌ٢ ُٖٔ ًٍّزض ك٢ ؿٔٔٚ رؼي اٛخرظٚ رخُظٜخد حُٔلخ٣خ (ٓؼ٬ً ) أٝ ربٛخرش ٗي٣يس ك٢ ٍأٓٚ أىّص اُ٠ طؼطَ أؿِحء ٍث٤ٔ٤ش ٖٓ ىٓخؿٚ ػٖ حُؼَٔ، ٝ٣ظ٘لْ رٞحٓطش حُٔ٘لٔش حُظ٢ ط٠نّ حُٜٞحء ٝػ٘ي ا٣وخكٜخ ٫ ٣ٌٖٔ إٔ ٣ظ٘لْ. ٝحُـٞحد ٝالله رخُٜٞحد ػِ٤ْ – إٔ حٌُ١ ٣ظَٜ إٔ حُ٘وٚ حُٔٔئٍٝ ػٖ كخُٚ هي َٝٛ اُ٠ كخُش ٣ٔٔ٤ٜخ حُلوٜخء كخُش حُ٤ؤّ أٝ طـخُٝٛخ، ٝحُظ٢ ٓ٘ظٌِْ ػٜ٘خ ػ٘ي رلغ ٟٓٞٞع ٓظ٠ ٣ؼظزَ ح٩ٗٔخٕ ٓ٤ظخً، ٝأٗٚ ُٞ رو٢ ػِ٠ كخُظٚ ىٕٝ إٔ طًَذ حُٔ٘لْس ٫ٗظٜض ؿٔ٤غ آػخٍ حُل٤خس ٖٓ ؿٔٔٚ، ٝإ طًَ٤ذ حُٔ٘لٔش ٣ؤط٢ ُٔلخُٝش اػخىس ٓخ طٞهق ٖٓ ىٓخؿٚ أٝ ًخى إٔ ٣ظٞهق ، ٝأٗٚ إ ُْ طلِق ُْٝ ط٘ـق طِي 1 أٓجِش ١ز٤ش ٓٞؿٜش ٖٓ ح٧١زخء حُِٔٔٔ٤ٖ ك٢ ؿ٘ٞد أكَ٣و٤خ اُ٠ هْٔ حُطذ ح٩ٓ٬ٓ٢ رًَِٔ حُِٔي كٜي، ؿخٓؼش حُِٔي ػزي حُؼِ٣ِ رـيس، ٝهي كُّٜٞخ حُؤْ اُ٠ ح٧ٓظخً حُيًظٍٞ ٓلٔي ػزي حُـٞحى (أٓظخً حُوخٕٗٞ ك٢ ؿخٓؼش حُوخَٛس)، ٝحُؼ٬ٓش حُٔ٤ي ٓلٔي أكٔي حُ٘خ١َ١ ٝهي طويّٓض اؿخرخطٜٔخ، ٝحُٔ٤ي ػَٔ كخٓي حُـ٤٬ٗ٢ ٝاؿخرظٚ ًٌٍٓٞس رؼي اؿخرش حُؼ٬ٓش حُ٘خ١َ١.

عدد الصفحات ٢٣٢

حُٜٔلٞكش حُؼَ٘٣ش 233 حُٔلخُٝش ُْ ٣ؼي ٗلغ ُزوخثٜخ. كٜ٢ ًخُيٝحء حٌُ١ إ ُْ ٣ٌٖ ٗخؿلخً ٝٗخكؼخً ٣وق حُطز٤ذ ػٖ اػطخثٚ ُٖٔ ٣ؼخُؾ. ٝ٫ أكٔذ إٔ ك٢ ا١هخف حُٔ٘لٔش هظ٬ً ُِٔٔئٍٝ ػٖ كخُٚ ٝالله أػِْ. حُٔئحٍ حُؼخٗ٢: ٓخ أ١ِن ػِ٤ٚ «ط٤ٔ٤َ حُٔٞص حُٔ٘لؼَ»ٝٛٞ ٓ٘غ حُيٝحء ػٖ َٓ٣ٞ رخَُٔ١خٕ، أٝ ح٩ؿٔخء ػٖ اٛخد رخَُأّ، أٝ حُظٜخد رخُٔلخ٣خ، ٝ٫ ٣َؿ٠ ٗلخإٙ ٝ٣ٜخد ك٢ ٍثظ٤ٚ، ٝحُظ٢ إ ُْ طؼخُؾ ٣ٌٖٔ إٔ طوظَ حَُٔ٣ٞ، ٝا٣وخف حُغ٫ؽ ٖٓ حٌُٖٔٔ إٔ ٣ؼـَ رٔٞطٚ ٝٓؼِٚ حُطلَ حُٜٔخد رخًُ٘ٞش حُٔ٘وٞهش (ٖٓ حُ٘ٞع حُٔظويّ) أٝ رخَُِ٘ حُٔو٢ ٝ٫ ٣َؿ٠ ٗلخإٙ ٝ٣ٜخد أ٣٠خً رخُظٜخد حُٔلخ٣خ أٝ حَُثظ٤ٖ ٝ٣ٌٖٔ إٔ ٣ٔٞص ٖٓ ٌٛٙ ح٫ُظٜخرخص. ٝحُـٞحد إٔ ٓ٘غ حُيٝحء ػٖ حَُٔ٣ٞ ٫ ٣ؼي هظ٬ً ٧ٕ أَٛ حُظيحٝ١ ؿ٤َ ٝحؿذ ًٔخ هخُٚ ؿٔغ ٖٓ أَٛ حُؼِْ ٓٔظيُ٤ٖ رلي٣غ حَُٔأس حُٔٞىحء حَُٔٝ١ ك٢ حُٜل٤ل٤ٖ. ٝ٣َٟ رؼٞ أَٛ حُؼِْ ًٔخ ٗوَ ػْٜ٘ حرٖ ٓلِق ك٢ حُـِء حُؼخٗ٢ ٖٓ حُٔزيع ٝؿٞد حُظيحٝ١ ٝحٗظَُِ١ رظٖ حُ٘لغ رخٍطيحٝ١. ٝ٣َٟ حُ٘خ١ز٢ ك٢ حُـِء حُؼخٗ٢ ٖٓ ًظخرٚ ح٧ُٛٞ٢ «حُٔٞحكوخص»حُٞؿٞد اًح ػزض حٗلظخّ ىكغ حَُٔٝ رخُظيحٝ١ ٝهخٍ [كخَُ٘ع هي هٜي ىكغ حُٔ٘وش ًٔخ أٝؿذ ىكغ حُٔلخٍر٤ٖ ٝحُٔخػ٤ٖ ػِ٠ ح٩ٓ٬ّ رخُو٠خء، ٝؿٜخى حٌُلخٍ حُوخٛي٣ٖ ُٜيّ ح٩ٓ٬ّ ٝأِٛٚ]حٗظٜ٠. ٝهي ظَٜص كظخٝ١ ػي٣يس ُٔلظ٢ َٜٓ ٝؿ٤َٛخ ًِٜٝخ طلَّ ٓخ ٣ٔٔ٠ «هظَ حَُكٔش»ٝطؼظزَٙ ٖٓ حٌُزخثَ ٝحُـَحةّ حُؼظٔ٠. ٝك٤ٚ حُوٜخٙ إ ُْ ٣ٌٖ ًُي رطِذ أٝ إً ٖٓ حَُٔ٣ٞ هٞ٫ً ٝحكيحً كبٕ ًخٕ رطِذ ٖٓ حَُٔ٣ٞ ٝإً ٓ٘ٚ كل٤ٚ حُو٬ف ر٤ٖ حُلوٜخء ًٔخ طويّ ٓغ ػزخص ح٩ػْ ٝحُؼوٞرش ح٧هَٝ٣ش ٝحُؼوٞرش حُظؼِ٣َ٣ش.

عدد الصفحات ٢٣٣

حَُٔؿغ ك٢ أه٬ه٤خص ٜٓ٘ش حُطذ 234

عدد الصفحات ٢٣٤

حُٜٔلٞكش حُؼَ٘٣ش 235 حُـلــٜــَ حُؼ٬ػٕٞ ٍُع ح٧ػ٠خء ٗظَس ١ز٤ش كوٜ٤ش

عدد الصفحات ٢٣٥

حَُٔؿغ ك٢ أه٬ه٤خص ٜٓ٘ش حُطذ 236

عدد الصفحات ٢٣٦

حُٜٔلٞكش حُؼَ٘٣ش 237 ٍُع ح٧ػ٠خء ٗظَس ١ز٤ش كوٜ٤ش (1 )طخٍ٣ن ؿَّ(ٍُع) ح٧ػ٠خء: إ ٟٓٞٞع ؿَّ ح٧ػ٠خء ُ٤ْ أَٓحً كي٣ؼخً ٣ٜ٘يٙ حُوَٕ حُؼَ٘٣ٖ، ًٔخ هي ٣ظزخىٍ اُ٠ حٌُٖٛ ٧ٍٝ ِٝٛش. ٌُٝ٘ٚ أَٓ هي٣ْ ػَكظٚ حُزَ٘٣ش رٌَ٘ ٖٓ ح٧ٌٗخٍ حُزيحث٤ش، ٝك٢ رؼٞ ح٧ك٤خٕ رٍٜٞس ٓظويّّس ٗٔز٤خً . ٝهي ػَف ح٩ٗٔخٕ ك٢ حُؼَٜ حُزَِٝٗ١ ػِٔ٤ش حُظزَٗش (Trephine)، ٝٛ٢ اُحُش ؿِء ٖٓ ػظْ حُوللش(Cranium )ٗظ٤ـش اٛخرش حَُأّ. ٝهي ٝٛق ؿٞػَ١ ك٢ ًظخرٚ طخٍ٣ن حُطذ(1) ؿٔـٔش أؿَ٣ض ُٜخ ػِٔ٤ش طَر٘ش، ػْ أػ٤يص هطؼش حُؼظْ حُٔؤهًٞس رؼي كظَس، ًُٝي ٌٓ٘ حُؼَٜ حُزَِٝٗ١ (ٝأٟٝق ٍٛٞس طِي حُـٔـٔش). ٝ٣زيٝ ٖٓ حُللَ٣خص حُوي٣ٔش إٔ حَُٜٔ٣٤ٖ حُويٓخء ػَكٞح ػِٔ٤خص ٍُع ح٧ٓ٘خٕ حُظ٢ أهٌٛخ ػْٜ٘ حُ٤ٞٗخٕ، ٝحَُٝٓخٕ ك٤ٔخ رؼي(2)، ٝطيٍ حٌُٔظ٘لخص ح٧ػَ٣ش ػِ٠ إٔ ٌٓخٕ ح٧َٓ٣ٌ٤ظ٤ٖ هي ٓخٍٓٞح ٍُع ح٧ٓ٘خٕ، هزَ إٔ ٣ؼَكٜخ ح٧ٍٝٝر٤ٕٞ، ًٌُٝي ػَف 1 Guthrie D: A History of Medicine, Lippincot, Philadelphin, 1946, p 12 1 Peer LA: Transplantation of Tissues, Balitimore, Williams & Wilkins Co. P 195

عدد الصفحات ٢٣٧

حَُٔؿغ ك٢ أه٬ه٤خص ٜٓ٘ش حُطذ 238 ح٧١ذحء حُِٕٔٔٔٞ ٍُع ح٧ٓ٘خٕ ك٢ حُوَٕ حُؼخَٗ حُٔ٤٬ى١ (حَُحرغ حُٜـَ١)(1) . ٝهي ٍٝى ك٢ ًظخد حُٔ٘ش إٔ هظخىس رٖ حُ٘ؼٔخٕ>، أٛ٤زض ػ٤٘ٚ ٣ّٞ ريٍ، ٍٝٝى ك٢ ٍٝح٣ش ٣ّٞ أكي، ك٘يٍص كيهظٚ، كؤهٌٛخ ك٢ ٍحكظٚ اُ٠ حُ٘ز٢  .كؤهٌٛخ حُ٘ز٢ ٝأػخىٛخ اُ٠ ٟٓٞؼٜخ، كٌخٗض أكٖٔ ػ٤٘٤ٚ، ٝأكيّ ٛٔخ رَٜحً [أهَؿٚ حُز٤ٜو٢ ٝحرٖ ػي١ ٝحُطزَحٗ٢ ٝأرٞ ٗؼ٤ْ ٝأرٞ ٣ؼِ٠](2)، ٌٝٛح ٖٓ ٓؼـِحطٚ .ٝٛٞ أٍٝ اػخىس ٍُع ُِؼ٤ٖ (Replantation .) ٝهي ٝٛق حُـَحكٕٞ حُٜ٘ٞى حُويٓخء ػِٔ٤خص رخٍػش ك٢ اٛ٬ف ح٧ٗق ٝح٧ًٕ حُٔوطٞػش، أٝ حُٔظآًِش ٗظ٤ـش َٓٝ. ٝهي ٝٛلٞح ريهش طَه٤غ حُـِي ٝٗوِٚ ٖٓ حُوي اُ٠ ٟٓٞغ ح٧ٗق ٓ٘ش 700 هزَ حُٔ٤٬ى(ًظخد َٓٓٞطخ ٓخٜٗ٤ظخ)(3) . ٝك٢ ػَٜ حُ٘زٞس هخّ ػَكـش رٖ أٓؼي> رخطوخً أٗق ٖٓ حُل٠ش رؼي إٔ أٛ٤زض أٗلٚ ٣ّٞ ً٬د. كِٔخ أٗظ٘ض أَٓٙ حُ٘ز٢  إٔ ٣ظوٌ أٗلخً ٖٓ ًٛذ، كِْ ٣٘ظٖ. ٝ٫ ٣يهَ ٌٛح ك٢ ٍُع ح٧ػ٠خء، رَ ٣يهَ ك٢ ػُْ٤خص حُظـٔ٤َ. ٝهي ًًَٗخ ٌٛح ُٟ٘ٞق إٔ حُـَحك٤ٖ حُؼَد كظ٠ ك٢ حُؼٜي حُوي٣ْ ًخٗٞح ػِ٠ رَحػش ؿ٤َ ٓظٞهؼش ك٢ اؿَحء ػِٔ٤خص طـٔ٤ِ٤ش. ًٔخ ٣ٟٞق ٓٔخكش ح٩ٓ٬ّ رخرخكش حٓظويحّ حٌُٛذ َُِؿخٍ ػ٘ي حُلخؿش ٌُُي. أٓخ رخُ٘ٔزش ُ٪ٗٔخٕ كوي طٔض ر٘ـخف ه٬ٍ حُوَٕ حُظخٓغ ػَ٘ ػِٔ٤خص طَه٤غ حُـِي، ٝهخٛش حُظَه٤غ حٌُحط٢ (Autograft)، ًٔخ طْ حُظَه٤غ حُٔظزخ٣ٖ (Allograft )كظ٠ إ ٝٗٔظٕٞ طََ٘ٗ طزَع أػ٘خء حُلَد روطؼش ٖٓ ؿِيٙ ٧كي ُٓ٬ثٚ ًُٝي ػخّ 1898 . 1 حُٜٔيٍ حُٔخرن. 2 ٓؼ٤ي كٟٞ: حٍَُٓٞ، ؽ2/297، حُطزؼش حُؼخٗ٤ش1971. 4 Woodruff MF: The Transplantation of Tissues and Organs – Springfield, Charles Thomas Co. 1960, ٗو٬ً ػٖ: Davis-Christopher: Text book of Surgery 10th edition, Saumders Co 1972, p 426

عدد الصفحات ٢٣٨

حُٜٔلٞكش حُؼَ٘٣ش 239 ٝك٢ حُوَٕ حُؼَ٘٣ٖ طٌؼق ٗ٘خ١ حُـَحك٤ٖ رخُ٘ٔزش ٍُِع حُوَٗ٤ش ك٢ حُلظَس ٓخ ر٤ٖ 1925 ٝ 1945، ٝحٗظًٌَُ٘ي ٗوَ حُيّ رٍٜٞس ٝحٓؼش. ٝريأ ٍُع حٌُِ٠ ػِ٠ ٓٔظٟٞ حُل٤ٞحٗخص ػخّ 1902 ػِ٠ ٣ي أُٝٔخٕ (Ulman )ك٢ ك٤٤٘خ، ٝكٕٞ ى١ ًخٓظِٞ حٌُ١ ٗوَ ًِ٤ش ٖٓ ًِذ اُ٠ آهَ. ٝهخّ ؿخرُٞ٤ٚ ك٢ كَٗٔخ (ُ٤ٕٞ) رٍِع ًِ٤ش ك٤ٞحٕ ٩ٗٔخٕ. ٝرطز٤ؼش حُلخٍ كِ٘ض طِي حُؼِٔ٤ش ػِ٠ حُلٍٞ. ٝكِ٘ض حُْكخٝ٫ص حُٔظظخُ٤ش رٔزذ ٍكٞ حُـْٔ ُِؼ٠ٞ حٍُِٔٝع. ٝريأص حُيٍحٓخص حٌُٔؼلش ُِظـِّذ ػِ٠ ػِٔ٤ش حَُكٞ حُظ٢ ٣وّٞ رٜخ ؿٜخُ حُٔ٘خػش. ٌٝٓ٘ ريح٣ش حُٔظ٤٘خص ٖٓ حُوَٕ حُؼَ٘٣ٖ ظَٜص ػيّس ٓلخٝ٫ص ُِظـِّذ ػِ٠ ٌِٓ٘ش حَُكٞ (Rejection ) ُ٨ػ٠خء حٍُِٔٝػش.. ٝطٔؼِّض حُٞٓخثَ ك٢ ح٥ص١:  حٓظويحّ ح٧ٗؼش ُِـْٔ رؤًِٔٚ.. َٝٓػخٕ ٓخ حٗيػَص ٌٛٙ حُطَ٣وش ُوطٍٞطٜخ.  حٓظويحّ حُؼوخه٤َ ٝرخٌُحص(Azathiopurine )حٌُ١ ظَٜ ػخّ 1961 ٝحٓظويّ ك٢ ػِٔ٤خص ٍُع حٌُِ٠ ػخّ1962 ..ٝطزؼٚ رؼي ًُي حُزَ٣ي٣ُِٕ٘ٞ (ٖٓ ٓ٘ظوخص حٌٍُٞط٤ِٕٝ).. ٝظَ ٌٛح حُؼوخٍ كـَ حُِحٝ٣ش ك٢ ٓغحُـش ٌِٓ٘ش حَُكٞ ُ٨ػ٠خء حٍُِٔٝػش، كظ٠ ظَٜ ك٢ 1978 ػوخٍ ٓ٤ٌِٞٓزٍٞ٣ٖ، حٌُ١ كظق آكخهخً ؿي٣يس أٓخّ ٍُع ح٧ػ٠خء، ٝكون ٗـخكخً ١ز٤خً ك٢ ٓـخٍ ٌِٓ٘ش حَُكٞ، ػْ حُىحىحص حُؼوخه٤َ حُٔٔظويٓش ُٔؼخُـش ٌِٓ٘ش حَُكٞ ٝط٘ٞػض ط٘ٞػخً ًز٤َحً ك٢ حُظٔؼ٤٘خص ٖٓ حُوَٕ حُؼَ٘٣ٖ، ٝ٫ طِحٍ ك٢ اُى٣خى، ٍؿْ ٝؿٞى ح٧ػَحٝ حُـخٗز٤ش حُوط٤َس ٌُٜٙ حُؼوخه٤َ. ٝرظلّٖٔ حُٞٓخثَ حُـَحك٤ش، ٝطلٖٔ حُي٣ِِس (Dialysis ) ٝحًظ٘خف ػوخٍ حُٔ٤ٌِٞٓزٍٞ٣ٖ، كووض ػِٔ٤خص ٍُحػش حٌُِ٠

عدد الصفحات ٢٣٩

حَُٔؿغ ك٢ أه٬ه٤خص ٜٓ٘ش حُطذ 240 ٗـخكخً ًز٤َحً ٝٓطَّىحً ك٢ ٓوظِق أٗلخء حُؼخُْ. ٝكظلض َٓحًِ ٓظؼيّىس ٍُِحػش حٌُِ٠ ك٢ ٓوظِق ح٧هطخٍ، كظ٠ ك٢ حُز٬ى حُ٘خٓ٤ش، ٍؿْ حٌُِلش حُؼخُ٤ش ٗٔز٤خً ٌُٜٙ حُؼِٔ٤خص، ٝطٌِلش ػ٬ؽ ٌِٓ٘ش حَُكٞ رخُؼوخه٤َ حُزخٛظش حُؼٖٔ ٓيٟ حُل٤خس. ُْٝ طوظَٜ ػِٔ٤خص ٍُع ح٧ػ٠خء رطز٤ؼش حُلخٍ ػِ٠ حٌُِ٠، ٝاٗٔخ ِٗٔض ًَ ح٧ػ٠خء طوَ٣زخً، رٔخ ك٤ٜخ ٍُع رؼٞ حُو٬٣خ ك٢ حُيٓخؽ. ٍّٝ طئهٌ ح٧ػ٠خء ٖٓ ح٧ك٤خء ٝح٧ٓٞحص كلٔذ، رَ ريأ ػٜي ؿي٣ي ك٢ أهٌ ح٧ػ٠خء ٝح٧ٗٔـش ٖٓ ح٧ؿّ٘ش ٝأرلخع حُو٬٣خ حُـٌػ٤ش. ٌٝٓ٘ ظَٜ ٓلّٜٞ ٓٞص حُيٓخؽ، ٝطوزِّظٚ حُيٝحثَ حُطز٤ش أٝ٫ً، ػْ حُوخٗٞٗ٤ش ًُٝي ك٢ حُٔزؼ٤٘خص ٝريح٣ش حُؼٔخٗ٤٘خص ٖٓ حُوَٕ حُؼَ٘٣ٖ، طٌّٖٔ حُـَحكٕٞ ٖٓ أهٌ ح٧ػ٠خء ٝٛ٢ ٫ طِحٍ ك٢ كخُش ؿ٤يس رٔزذ حُظَٝ٣ش حُيٓٞ٣ش حُٔٔظَٔس كظ٠ ُلظش ِٗع حُؼ٠ٞ أٝ هز٤ِٚ ٓزخَٗس. ٝهخّ ٓـٔغ حُلوٚ ح٩ٓ٬ٓ٢ ك٢ ىٍٝطٚ حُؼخُؼش حُٔ٘ؼويس ك٢ ػٔخٕ، ٛلَ 1407ٛـأًظٞرَ 1986 ربٛيحٍ هَحٍٙ حُظخٍ٣و٢ رخ٩ػظَحف رٔٞص حُيٓخؽ، ٝحػظزخٍٙ ٓٔخٝ٣خً ُظٞهق حُوِذ ٝحُظ٘لْ طٞهلخً طخٓخً ٫ ٍؿؼش ك٤ٚ. ٝريأ رٌُي ػٜي ؿي٣ي ُٚ ٓ٤ِحطٚ ُٝٚ ٓلخً٣َٙ ٝٓوخ١َٙ. (1 )طؼَ٣ق ٝطٜ٘٤ق ؿَّ ح٧ػ٠خء: * ؿَّ ح٧ػ٠خء (ٍُع ح٧ػ٠خء): ٣وٜي رٚ ٗوَ ػ٠ٞ ِٓ٤ْ أٝ ٓـٔٞػش ٖٓ ح٧ٗٔـش ٖٓ ٓظزَع (Donor )اُ٠ ٓٔظوزَ (Recipient )ُ٤وّٞ ٓوخّ حُؼ٠ٞ أٝحُ٘ٔ٤ؾ حُظخُق. * حُٔظزَع (Donor:) ٛٞ حُ٘وٚ أٝ حُل٤ٞحٕ حٌُ١ طئهٌ ٓ٘ٚ ح٧ػ٠خء. ٝ٣ٌٖٔ إٔ ٣ٌٕٞ حُٔظزَع اٗٔخٗخً ٝٛٞ حُـخُذ، أٝ ك٤ٞحٗخً ٝٛٞ أَٓ أٛزق ٗخىٍ حُليٝع رٔزذ ػِٔ٤خص حَُكٞ حُوي٣ٔش.

عدد الصفحات ٢٤٠