بلغة الفقيه و المتفقه

قىاؿى ميحىم دي بٍني الٍمينٍكىدًرً «الٍفىقًيوي ال ذًم ييحىد ثي الن اسى إًن مىا يىدٍخيلي بػىيٍنى الل وً كىبػىيٍنى عًبىادًهً ، فػىلٍيػىنٍظيرٍ بًمىا يىدٍخيلي ». صحيح. كى قىاؿى مىالًكي بٍني دًينىارو لًقىتىادىةى: «أىتىدٍرًم أىم عىلىمو رىقػىعٍتى؟ »كىقىاؿى الٍْىزٍىىرًمُّ: أىتىدٍرًم فًي أىم عىلىمو رىقػ عٍتى؟ ثيم اتػ فىقىا: «قيمٍتي بػىيٍنى الل وً كىبػىيٍنى عًبىادًهً ، فػىقيلٍتي ىى ذىا لى يىصٍليحي كىىىذىا لى يىصٍليحي ». سنده صحيح. كى عىنٍ أىبًي ييوسيفى ، قىاؿى: سىمًعٍتي أىبىا حىنًيفىةى ، يػىقيوؿي: «لىوٍلى الٍفىرىؽي مًنى الل وً أىفٍ يىضًيعى الٍعًلٍمى مىا أىفػٍتػىيٍتي أىحىدنا ، يىكيوفي لىوي الٍمىهٍنىأي كىعىلىي الٍوًزٍري ».فيو ضعف كى عىنٍ رىبًيعىةى بٍنً أىبًي عىبٍدً الر حٍمىنً ، قىاؿى: قىاؿى لًي ابٍني خىلٍدىةى: «إًن ي أىرىل الن اسى قىدٍ أىحىاطيوا بًكى ، فىإًذىا سىأىلىكى الر جيلي عىنٍ مىسٍأىلىةو ، فىلى يىكينٍ ىًم تيكى أىفٍ تيخىل صىوي ، كىلىكًنٍ لًتىكينٍ ىًم تيكى أىفٍ تيخىل صى نػىفٍسىكى ». سنده صحيح. كى عىنً ابٍنً كىىٍبو ، قىاؿى: قىاؿى مىالًكه كىىيوى يػينٍكًري كىثػٍرىةى الٍجىوىابً لًلس ائًلً: «يىا عىبٍدى الل وً ، مىا عىلًمٍتى فػىقيلٍوي كىديؿ عىلىيٍوً ، كىمىا لىمٍ تػىعٍلىمٍ فىاسٍكيتٍ عىنٍوي ، كىإًي اؾى أىفٍ تػىتػىقىل دى لًلن اسً قًلىدىةى سيوءو ». سنده صحيح. بَابُػطَاػجَاءَػسِيػاضِؿِحْجَامِػرَنِػاضِجَوَابِػإِذَاػخَغِيَػرَضَىػاضِطَدْئُولِػوَجْهُػ اضصَّوَابِ ػ قىاؿى الل وي تػىعىالىى ٕٔ] عىنٍ حيكٍمً نىازًلىةوفىأىشٍكىلى عىلىيٍوً ، كىىينىاؾى مىنٍ ىيوى عىارًؼه بًوً ، لىزًمىوي أىفٍ يػيرٍشًدى الس ائًلى إًلىيٍوً ، كىييدًل وي عىلىيٍوً فػى عىنٍ شيرىيٍحً بٍنً ىىانًئو ، قىاؿى: سىأىلٍتي عىائًشىةى عىنً الٍمىسٍحً ، عىلىى الٍخيف يٍنً ، فػىقىالىتٍ: سىلٍ عىلًياا ، فىإًن وي أى عٍلىمي مًن ي بًهىذىا ، كىقىدٍ كىافى ييسىافػىري مىعى رىسيوؿً الل وً صىل ى اللهي عىلىيٍوً كىسىل مى ، قىاؿى: فىسىأىلٍتي عىلًياا فػىقىاؿى: قىاؿى رىسيوؿي الل وً صىل ى اللهي عىلىيٍوً كىسىل مى « :ثىلىثىةي أىي اـو كىلىيىالًيهًن »يػىعٍنًي: لًلٍميسىافًرً «كىلًلٍميقًيمً يػىوٍمنا كىلىيػٍلىةن»ركاه

مسلم فىإًفٍ لىمٍ يىكينٍ ىينىاؾى مىنٍ ييسٍتػىفٍتىى غىيػٍريهي لىزًمىوي الإًٍمٍ سىاؾي عىنٍوي ، كىتػىرٍؾي الٍجىوىابً فًيوً مىا لىمٍ يػىت ضًحٍ لىوي ، فىإًف الل وى تػىعىالىى ، يػىقيوؿيمه إًف الس مٍعى كىالٍبىصىرى كىالٍفيؤىادى كيلُّ أيكلىئًكى كىافى عىنٍوي مىسٍئيولن . عىنٍ ميحىم دً بٍنً جيبػىيٍرو ، عىنٍ أىبًيوً: أىف رىجيلن ، أىتىى الن بًي صىل ى اللهي عىلىيٍوً كىسىل مى فػىقىاؿى: يىا رىسيوؿى ال ل وً أىمُّ الٍبػيلٍدىافً شىرٌّ؟ قىاؿى: لى أىدٍرًم فػىلىم ا أىتىاهي جًبٍرًيلي ، قىاؿى: أىمُّ الٍبػيلٍدىافً شىرٌّ؟ قىاؿى: لى أىدٍرًم حىت ى أىسٍأىؿى رىب ي تػىبىارىؾى كىتػىعىالىى ، فىانٍطىلىقى جًبٍرًيلي فىمىكىثى مىا شىاءى الل وي ، ثيم جىاءى ، فػىقىاؿى: يىا ميحىم دي إًن كى سىأىلٍتىنًي: أىمُّ الٍبػيلٍدىافً شىرٌّ؟ كىإًن ي قػيلٍتي: لى أىدٍرًم ، كىإًن ي سىأىلٍتي رىب ي تػىعىالىى ، فػىقيلٍتي: أىمُّ الٍبػيلٍدىافً شىرٌّ؟ فػىقىاؿى: «أىسٍوىاقػيهىا».حسن لغيره كى عىنٍ عىبٍدً الل وً بٍنً بًشٍرو: أىف عىلًي بٍنى أىبًي طىالًبو ، سيئًلى عىنٍ مىسٍأىلىةو ، فػىقىاؿى: «لى عًلٍمى لًي»ثيم قىاؿى: " كىابػىرٍدىىىا عىلىى الٍكىبًدً: سيئًلٍتي عىم ا لى أىعٍلىمي ، فػىقيلٍتي: لى أىعٍلىمي ". حسن لغيره. كى عىنٍ مىسٍريكؽو ، قىاؿى: قىاؿى عىبٍدي الل وً: " أىيػُّهىا الن اسي مىنٍ عىلًمى مًنٍكيمٍ عًلٍمنا فػىلٍيػىقيلٍ بًوً ، كىمىنٍ لىمٍ يػىعٍلىمٍ ، فػىيػىقيوؿي: لى أىعٍلىمي ، كىالل وي أىعٍلىمي ، فىإًف مىنٍ عًلٍمً الٍمىرٍءً أىفٍ يػىقيوؿى لًمىا لى يػىعٍلىمي: الل وي أىعٍلىمي ، كىقىدٍ قىاؿى الل وي تػىعىالىى أى نىا مًنى الٍميتىكىل فًينى " .متفق عليو. كعن عيقٍبىةى بٍني ميسٍلًمو: أىف ابٍنى عيمىرى ، سيئًلى عىنٍ شىيٍءو " ، فػىقىاؿى: «لى أىدٍرًم »ثيم أىتػٍبػىعىهىا ، فػىقىاؿى: «أىتيرًيديكفى أىفٍ تىجٍعىليوا ظيهيورىنىا لىكيمٍ جيسيورنا فًي جىهىن مى ، أىفٍ تػىقيوليوا أىفػٍتىاننا ابٍني عيمىرى بًهىذىا».سنده صحيح كى عىنٍ مىرٍكىافى الٍْىصٍفىرً ، قىاؿى: كينٍتي عًنٍدى ابٍنً عيمىرى فىسيئًلى عىنٍ شىيٍءو ، فػىقىاؿى: «لى أىدٍرًم»فػىلىم ا ذىىىبى الر جيلي ، أىقػٍبىلى عىلىى نػىفٍسًوً ، كىقىاؿى: " سيئًلى ابٍني عيمىرى عىم ا لى يػىعٍلىمي ، فػىقىاؿى: لى أىدٍرًم ، كىنًعٍمى مىا قىاؿى ابٍني عيمىرى لىمىا لى يىدٍرًم: لى أىدٍرًم " صحيح كى عىنٍ عىبٍدً الل وً بٍنً عيمىرى ، قىاؿى: " الٍعًلٍمي ثىلىثىةه: كًتىابه نىاطًقه ، كىسين ةه مىاضًيىةه ، كىلى أىدٍرًم ".رجالو ثقات. كى قىاؿى مىالًكي بٍني أىنىسو : سىمًعٍتي ابٍنى عىجٍ لىفى ، يػىقيوؿي: «إًذىا أىخٍطىأى الٍعىالًمي لى أىدٍرًم

أيصًيبىتٍ مىقىاتًليوي ».سنده صحيح كى عىنً الٍقىاسًمً ، قىاؿى: «لْىىفٍ يىعًيشى الر جيلي جىاىًلن خىيػٍره لىوي مًنٍ أىفٍ يػيفٍتً يى بًمىا لى يػىعٍلىمي ». سنده صحيح كى عىنً الش عٍبًي ، قىاؿى: " لى أىدٍرًم: نًصٍفي الٍعًلٍمً ". سنده صحيح. كى قىاؿى الٍفيضىيٍلى بٍنى عًيىاضو : " سيئًلى أىيُّوبي فًي ىىذىا الٍمىسٍجًدً عىنٍ شىيٍءو ، فػىقىاؿى: لى أىدٍرًم ، فػىقىاؿى لىوي الر جيلي: ديل نًي عىلىى مىنٍ يىدٍرًم ، فػىقىاؿى أىيُّوبي: لى أىدٍرًم ، كىلى أىدٍرًم مىنٍ يىدٍرًم " . سنده صحيح. كى قىاؿى عىبٍدي الر حٍمىنً بٍني مىهٍدًمٍّ: سىأىؿى رىجيله مًنٍ أىىٍلً الٍمىغٍرًبً مىالًكى بٍنى أىنىسو عىنٍ مىسٍأىلىةو ، فػىقىاؿى: «لى أىدٍرًم »فػىقىاؿى: يىا أىبىا عىبٍدً الل وً: تػىقيوؿي لى أىدٍرًم؟ قىاؿى «نػىعىمٍ ، فػىبػىل غي مىنٍ كىرىاءىؾى أىن ي لى أىدٍرًم ». سنده صحيح بَابُػأَدَبِػاضِطُدْتَغِتِي ػ أىك ؿي مىا يػىلٍزىـي الٍميسٍتػىفٍتًي إًذىا نػىزىلىتٍ بًوً نىازًلىةه أىفٍ يىطٍليبى الٍميفٍتًيى ، لىيىسٍأىلىوي عىنٍ حيكٍمً نىازًلىتًوً فىإًفٍ لىمٍ يىكينٍ فًي مىحىل تًوً كىجىبى عىلىيٍوً أىفٍ يىمٍضًيى إًلىى الٍمىوٍضًعً ال ذًم يىجًديهي فًيوً فىإًفٍ لىمٍ يىكينٍ بًبػىلىدًهً لىزًمىوي الر حًيلي إًلىيٍوً ، كىإًفٍ بػىعيدىتٍ دىاريهي ، فػىقىدٍ رىحىلى غىيػٍري كىاحًدو مًنى الس لىفً فًي مىسٍأىلىةو :قىاؿى أىبيو عى بٍدً الر حٍمىنً السُّلىمًيُّ : جىاءى رىجيله مًن ا إًلىى أىبًي الد رٍدىاءً أىمىرىتٍوي أيمُّوي فًي امٍرىأىتًوً أى فٍ يػيفىارًقػىهىا فػىرىحىلى إًلىى أىبًي الد رٍدىاءً يىسٍأىليوي فًي ذىلًكى ، فػىقىاؿى لىوي أىبيو الد رٍدىاءً: مىا أىنىا بًال ذًم آميريؾى أىفٍ تيطىل قى ، كىمىا أىنىا بًال ذًم آميريؾى أىفٍ تيمٍسًكى ، سىمًعٍتي رىسيوؿى الل وً صىل ى اللهي عىلىيٍوً كىسىل مى يػى قيوؿي: «الٍوىالًدي أىكٍسىطي أىبػٍوىابً الٍجىن ةً فىأىضًعٍ ذىلًكى الٍبىابى أىكً احٍفىظٍوي »قىاؿى: فػىرىجىعى الر جيلي كىقىدٍ فىارىقػىهىا . صحيح. كىإًذىا قىصىدى أىىٍلى مىحًل ةه لًلٍسٍتًفٍتىاءً عىم ا نػىزىؿى بًوً ، فػىعىلىيٍوً أىفٍ يىسٍأىؿى مىنٍ يىثًقي بًدًينًوً

كىيىسٍكيني إًلىى أىمىانىتًوً عىنٍ أىعٍلىمًهًمٍ كىأىمٍثىلًهًمٍ ، لًيػىقٍصًدىهي كىيػىؤيـ نىحٍوىهي ، فػىلىيٍسى كيلُّ مىنً اد عىى الٍعًلٍمى أىحٍرىزىهي ، كىلى كيلُّ مىنً انػٍتىسىبى إًلىيٍوً كىافى مًنٍ أىىٍلًوً . قىاؿى يىزًيدي بٍني ىىاريكفى «إًف الٍعىالًمى حيج تيكى بػىيػٍنىكى كىبػىيٍنى الل وً تػىعىالىى ، فىانٍظيرٍ مىنٍ تىجٍعىلي حيج تىكى بػىيٍنى يىدىمً الل وً عىز كىجىل ». كىعىنٍ أىبًي الز نىادً ، قىاؿى: «أىدٍرىكٍتي بًالٍمىدًينىةً مًائىةن أىكٍ قىرًيبنا مًنٍ مًائىةو ، كيلُّهيمٍ مىأٍميوفه ، مىا يػيؤٍخىذي عىنٍ رىجيلو مًنػٍهيمٍ حىرٍؼه مًنى الٍفًقٍوً ، يػيقىاؿي إًن وي لىيٍسى مًنٍ أىىٍ لًوً ». سنده حسن. فىإًفً اسٍتػيرٍشًدى جىمىاعىةه فػىعىلىيٍهًمٍ أىفٍ يػينىبػ هيوهي عىلىى أىفٍضى لً الٍميفٍتًينى ، كىأىعٍلىمًهًمٍ بًأىحٍكىاـً الد ينً :عىنٍ ميوسىى بٍنً يىسىارو ، قىاؿى: كىافى رىجىاءي بٍني حىيػٍوىةى كىعىدًمُّ بٍني عىدًمٍّ كىمىكٍحيوؿه فًي الٍمىسٍجًدً ، فىسىأىؿى رىجيله مىكٍحيولن عىنٍ مىسٍأىلىةو ، فػىقىاؿى مىكٍحيوؿه: «سىليوا شىيٍخىنىاكىسىي دىنىا رىجىاءى بٍنى حىيػٍوىةى ». سنده صحيح كىإًفٍ ذيكًرى لىوي اثػٍنىافً ، أىكٍ أىكٍثػىري بىدىأى بًالٍْىسىن كىا لٍْىكٍثػىري مًنػٍهيمي رًيىاضىةن كىديرٍبىةن ، فػىيػينٍبًليوي فًي الٍخًطىابً كىيػيبىج ليوي فًي الٍْىلٍفىاظً ، كىلى تىكيوفي ميخىاطىبىتيوي لىوي كىميخىاطىبىتًوً أىىٍلى السُّوؽً كىأىفػٍنىاءى الٍعىوىاـً ، فػىقىدٍ قىاؿى الل وي تػىعىالىى وؿً بػىيػٍنىكيمٍ كىديعىاءً بػىعٍضًكيمٍ بػىعٍضنأّ] ذيك الٍمىنٍزًلىةً بًمىنٍزًلىتًوً ، كىيػيفىر ؽى بػىيػٍنىوي كىبػىيٍنى مىنٍ لىمٍ يػىلٍحىقٍ بًطىبػىقىتًوً كىجىاءى عىنٍ رىسيوؿً الل وً صىل ى اللهي عىلىيٍوً كىسىل مى فًي إًكٍ رىاـً ذًم الس ن .كى قىاؿى طىاكيسه : " مًنى السُّن ةً أىفٍ يػيوىقػ رى ، أىرٍبػىعىةه: الٍعىالًمي ، كىذيك الش يٍبىةً ، كىالسُّلٍطىافي كىالٍوىالًدي ".صحيح إلى طاكس حكم المرفوع المرسل. كىلى يىسٍ أىليوي قىائًمنا : فػى عىنٍ قػىتىادىةى ، قىاؿى: سىأىلٍتي أىبىا الطُّفىيٍلً عىنٍ مىسٍأىلىةو ، فػىقىاؿى: «إًف لًكيل مىقىاـو مىقىالن ». سنده صحيح كىإًفٍ رىآهي فًي ىىمٍّ قىدٍ عىرىضى لىوي ، أىكٍ أىمٍرو يىحيوؿي بػىيػٍنىوي كىبػىيٍنى ليب وً ، كىيىصيدُّهي عىنً اسٍتًيفىاءً فًكٍرًهً ، أىمٍسىكى عىنٍوي ، حىت ى إًذىا زىاؿى ذىلًكى الٍعىارًضي ، كىعىادى إًلىى الٍمىأٍليوؼً مً نٍ سيكيوفً الٍقىلٍبً ، كىطًيبً النػ فٍسً ، فىحًينىئًذو يىسٍأىليوي كىقىدٍ نػىب وى رىسيوؿي الل وً صىل ى اللهي عىلىيٍوً كىسىل مى ، عىلىى ذىلًكى فػى عىبٍدً الر حٍمىنً بٍنً أىبًي بىكٍرىةى ، أىف أىبىاهي ، كىتىبى إًلىيٍوً كىىيوى عىلىى سًجًسٍتىافى : أىفٍ لى تػىقٍضً بػىيٍنى رىجيلىيٍنً كىأىنٍتى غىضٍبىافي ، فىإًن ي سىمًعٍتي رىسيوؿى الل وً

صىل ى اللهي عىلىيٍوً كىسىل مىيػىقيوؿي: «لى يػىقٍضً رىجيله بػىيٍنى رىجيلىيٍنً أىكٍ بػىيٍنى خىصٍمىيٍنً كىىيوى غىضٍبىافي ».متفق عليو كىمًنٍ أىدىبً الٍميسٍتػىفٍتًي أىفٍ لى يػىقيوؿى عًنٍدى جىوىابً الٍميفٍتًي: ىىكىذىا قػيلٍتي أىنىا ، أىكٍ ىىكىذىا كىقىعى لًي ، أىكٍ بًهىذىا أيجًبٍتي كىلى يػىنٍبىغًي لىوي إًذىا سىأىؿى الٍميفٍتًيى أىفٍ يػىقيوؿى لىوي: مىا يػىقيوؿي صىاحًبيكى؟ أىكٍ مىا تىحٍفىظي فًي كىذىا؟ بىلٍ يػىقيوؿي: مىا تػىقيوؿي أىيػُّهىا الٍفىقًيوي؟ أىكٍ مىا عًنٍدىؾى؟ أىكٍ مىا الٍفىتػٍوىل فًي كىذىا؟ . كىلىيٍسى يػىنٍبىغًي لًلٍعى ام ي أىفٍ ييطىالًبى الٍميفٍتًيى بًالٍحيج ةً فًيمىا أىجىابىوي بًوً ، كىلى يػىقيوؿي لًمى كىلى كىيٍفى ، قىاؿى الل وي سيبٍحىانىوي كىتػىعىالىى ّّٖ] تػىعٍلىميوفىّْ] بػىيٍنى الٍعىام ةً كىبػىيٍنى أىىٍلً الٍعًلٍمً فػىقىاؿى {ٗ] فىإًفٍ أىحىب أىفٍ تىسٍكينى نػىفٍسيوي بًسىمىاعً الٍحيج ةً فًي ذىلًكى ، سىأىؿى عىنػٍهى ا فًي زىمىافو آخىرى كىمىجٍلًسو ثىافو أىكٍ بػىعٍدى قػىبيوؿً الٍفىتػٍوىل مًنى الٍميفٍتًي ميجىر دىةن ، كىإًذىا رىفىعى الس ائًلي مىسٍأىلىتىوي فًي ريقػٍعىةو ، فػىيػىنٍبىغًي أىفٍ تىكيوفى الرُّقػٍعىةي كىاسًعىةن لًيىتىمىك نى الٍميفٍتًي مًنٍ شىرٍحً الٍجىوىابً فًيهىا ، فػىريب مىا اخٍتىصىرى ذىلًكى لًضًيقً الٍبػىيىاضً ، فىأىضىر بًالس ائًلً فىإًفٍ أىرىادى الًقٍتًصىارى عىلىى جىو ابً الٍمىسٍئيوؿً كىحٍدىهي ، قىاؿى لىوي فًي الرُّقػٍعىةً: مىا تػىقيوؿي رىضًيى الل وي عىنٍكى ، أىكٍ رىحًمىكى الل وي أىكٍ كىفػ قىكى الل وي؟ كىلى يىحٍسيني فًي ىىذىا: مىا تػىقيوؿي؟ رىحًمىنىا الل وي كىإًي اؾى ، بىلٍ لىوٍ قىاؿى: مىا تػىقيوؿي رىحًمىكى الل وي كىرىحًمى كىالًدىيٍكى؟ كىافى أىحٍسىنى كىإًفٍ أىرىادى مىسٍأىلىةن جىمىاعىةن مًنى الٍفيقىهىاءً ، قىاؿى: مىا تػىقيوليوفى رىضًيى الل وي عىنٍكيمٍ؟ أىكٍ مى ا يػىقيوؿي الٍفيقىهىاءي سىد دىىيمي اللُّوي فًي كىذىا؟ كىلى يػىنٍبىغًي أىفٍ يػىقيوؿى: أىفػٍتيونىا فًي كىذىا ، كىلى: لًيػيفٍتً الٍفيقىهىاءى فًي كىذىا ، فىإًفٍ قىاؿى: مىا الٍجىوىابي؟ أىكٍ مىا الٍفىتػٍوىل فًي كىذىا؟ كىافى قىرًيبنا . كىأىك ؿي مىا يىجًبي فًي ذىلًكى أىفٍ يىكيوفى كىاتًبي الًسٍتًفٍتىاءً ضىابًطنا ، يىضىعي سيؤىالىوي عىلىى الٍغىرىضً مىعى إًبىانىةً الٍخىط ، كىنػىقٍطً مىا أىشٍكىلى ، كىشىكٍلً مىا اشٍتىبىوى .كىكىافى بػىعٍضيهيمٍ يىخٍتىاري: أىفٍ يىدٍفىعى الرُّقػٍعىةى إًلىى الٍميفٍتًي مىنٍشي ورىةن ، كىلى ييكىل فيوي نىشٍريىىا ، كىيىأٍخيذيىىا مًنٍ يىدًهً إًذىا أىفػٍتىى كىلى ييكىل فيوي طىيػ هىا ، كىإًذىا أىرىادى الٍميسٍتػىفٍتًي جىمٍعى جىوىابىاتو عًد ةو مًنى الٍميفٍتًينى فًي ريقػٍعىةو كىاحًدىةو ، بىدىأى بًسيؤىاؿً الٍْىسىن كىالٍْىعٍلىمً ، فػىقىدي قىاؿى رىسيوؿي الل وً

صىل ى اللهي عىلىيٍوً كىسىل مى، فًي قًص ةً حيوىي صىةى كىميحىي صىةى: كىبػ رٍ كىبػ رٍ .ثبت ىذا كىإًفٍ أىرىادى الٍميسٍتػىفٍتًي إًفػٍرىادى الٍجىوىابىاتً فًي رًقىاعو فىلى عىلىيٍوً أىفٍ يػىبٍدىأى بًأىي هًمٍ شىاءى كىدىفىعى غيلىـه ريقػٍعىةن إًلىى بػىعٍضً الٍميفٍتًينى يىسٍتػىفٍتًيوً ، فػىقىاؿى لىوي: بػىعٍدى مىا تىأىم لىهىا: فىأىيٍنى أىكٍتيبي الٍجىوىابى؟ فػىقىاؿى عىلىى ظىهٍرً الرُّقػٍعىةً ، فػىقىاؿى: كىمىا ىىذًهً الٍميضىايًقىةي؟ لىكًنٍ خيذً الٍجىوىابى شىفىاىنا. بَابُػطَاػغَغِطَضُهُػاضِطُغِتِيػسِيػسَتْوَاهُػإِذَاػضَمْػغَصُنْػبِاضِطَوْضِدِػاضَّذِيػعُوَػ سِغهِػطُغِتٍػدِوَاهُ ػ لىزًمىوي فػىتػٍوىل مىنً اسٍتػىفٍتىاهي ، لًقىوٍؿً الل وً تػىبىارىؾى كىتػىعىالىى مًنى الٍبػىيػ نىاتً كىا لٍهيدىل مًنٍ بػىعٍدً مىا بػىيػ ن اهي لًلن اسً فًي الٍكًتىابً أيكلىئًكى يػىلٍعىنػيهيمي الل وي كىيػىلٍعىنػيهيمي الل عًنيوفى ُٗٓ]. كىعىنٍ جىابًرً بٍنً عىبٍدً الل وً ، قىاؿى: قىاؿى رىسيوؿي الل وً صىل ى اللهي عىلىيٍوً كىسىل مى « :مىنٍ سيئًلى عىنٍ عًلٍمو فىكىتىمىوي أىلٍجىمىوي الل وي يػىوٍـى الٍقًيىامىةً بًلًجىاـو مًنٍ نىارو » .سنده صحيح فىأىك ؿي مى ا يىجًبي عىلىى الٍميفٍتًي أىفٍ يػىتىأىم لى ريقػٍعىةى الًسٍتًفٍتىاءى تىأىمُّلن شىافًينا ، كىيػىقٍرىأي مىا فًيهىا كيل وي ، كىلًمىةن بػىعٍدى كىلًمىةو ، حىت ى يػىنٍتىهًيى إًلىى آخًرًهً ، كىتىكيوفي عًنىايػىتيوي بًاسٍتًقٍصىاءً آخًرً الٍكىلىـً أىتىم مًنػٍهىا فًي أىك لًوً ، فىإًف السُّؤىاؿى يىكيوفي بػىيىانيوي عًنٍدى آخًرً الٍكىلىـً ، كىقىدٍ يػىتػىقىي دي جىمًيعي السُّؤىاؿً ، كىيػىتػىرىت بي كيلُّ الًسٍتًفٍتىاءً بًكىلًمىةو فًي آخًرً الرُّقػٍعىةً فىإًذىا قػىرىأى الٍميفٍتًي ريقػٍعىةى الًسٍتًفٍتىاءً فىمىر بًمىا يىحٍتى اجي إًلىى النػ قٍطً كىالش كٍلً ، نػىق طىوي كىشىك لىوي ، مىصٍلىحىةن لًنػىفٍسًوً ، كىنًيىابىةن عىم نٍ يػيفٍتًي بػىعٍدىهي ، كىكىذىلًكى إًذىا رىأىل لىحٍننا فىاحًشنا ، أىكٍ خىطىأن ييحًيلي الٍمىعٍنىى ، غىيػٍرى ذىلًكى كىأىصٍلىحىوي . كىإًفٍ مىر بًشًبٍوً كىلًمىةو غىرًيبىةو أىكٍ لىفٍظىةو تىحٍتىمًلي عًد ةى ميعىافو ، سىأىؿى عىنػٍهىا الٍميسٍتػىفٍتًي ، فػىقىدٍ: قىاؿى عىبٍ دي الل وً بٍني عىب اسو « :إًذىا سىأىؿى أىحىديكيمٍ ، فػىلٍيػىنٍظيرٍ كىيٍفى يىسٍأىؿي ، فىإًن وي

لىيٍسىأىحىده إًل كىىيوى أىعٍلىمي بًمىا سىأىؿى عىنٍوي مًنى الٍمىسٍئيوؿً ». رجالو ثقات كى عىنٍ عىلًيٍّ ، أىن وي ، قىاؿى: «إًذىا سىأىؿى سىائًله فػىلٍيػىعٍقًلٍ ، كىإًذىا سيئًلى الٍمىسٍئيوؿي فػىلٍيىتىثىب تٍ »سنده ضعيف. كى عىنً ابٍنً كىىٍبو ، قىاؿى: حىد ثىنًي مىالًكه ، أىف إًيىاسى بٍنى ميعىاكًيىةى قىاؿى لًرىبًيعىةى: «إًف الٍبًنىاءى إًذىا بينًيى عىلىى غىيٍرً أيسٍّ لىمٍ يىكىدٍ يػىعٍتىدًؿي » سنده صحيح ييرًيدي بًذىلًكى الٍميفٍتًيى ال ذًم يػىتىكىل مي عىلىى غىيٍرً أىصٍلو يػىبٍنًي عىلىيٍوً كىلىمىوي . فىإًذىا قػىرىأى الٍمي فٍتًي الرُّقػٍعىةى ، أىعىادى قًرىاءىتػىهىا ثىانًينا ، ثيم يػيفىك ري فًيهىا تػىفٍكًيرنا شىافًينا ، ثيم يىذٍكيري الٍمىسٍأىلىةى لًمىنٍ بًحىضٍرىتًوً مًم نٍ يىصٍليحي لًذىلًكى مًنٍ أىىٍلً الٍعًلٍمً كىييشىاكًريىيمٍ فًي الٍجىوىابً ، كىيىسٍأىؿي كيلى كىاحًدو مًنػٍهي مٍ عىم ا عًنٍدىهي ، فىإًف فًي ذىلًكى بػىرىكىةن ، كىاقٍتًدىاءن بًالس لىفً الص الًحً ، كىقىدٍ قىاؿى الل وي تػىبىارىؾى كىتػىعىالىى عمراف: ُٗٓ]الن بًيُّ صىل ى اللهي عىلىيٍوً كىسىل مى فًي مىوىاضًعى كىأىشٍيىاءى كىأىمىرى بًالٍميشىاكىرىةً ، كىكىانىتً الص حىابىةي تيشىاكًري فًي الٍفىتىاكىل كىالٍْىحٍكىاـً :فػى عىنً الزُّىٍرًم ، قىاؿى: قىاؿى أىبيو ىيرىيػٍرىةى: «مىا رىأىيٍتي أىحىدنا أىكٍثػىرى ميشىاكىرىةن لًْىصٍحىابًوً مًنٍرىسيوؿً الل وً صىل ى اللهي عىلىيٍوً كىسىل مى » سنده صحيح قىاؿى الش افًعًيُّ: قىاؿى الل وي سيبٍحىانىوي كىتػىعىالىى ّٖ]كىعىنٍ عىلًي بٍنً أىبًي طىالًبو ، قىاؿى: قػيلٍتي يىا رىسيوؿى الل وً الٍْىمٍري يػىنٍزًؿي بًنىا بػىعٍدىؾى لىمٍ يػىنٍزًؿٍ بًوً قػيرٍآفه ، كىلىمٍ نىسٍمىعٍ مًنٍكى فًيوً شىيٍئنا ، قىاؿى: «اجٍمىعيوا الٍعىابًدًينى مًنى الٍميؤٍمًنًينى ، فىاجٍعىليوىىا شيورىل بػىيػٍنىكيمٍ كىلى تػىقٍضيوهي بًرىأٍمو كىاحًدو ». سنده ضعيف جدا. فىإًفٍ كىافى فًي الرُّقػٍعىةً مىا لى يىحٍسيني إًبٍدىاؤيهي ، أىكٍ مىا لىعىل الس ائًلى يػيؤٍثًري سىتػٍرىهي ، أىكٍ مىا فًي إًشىاعىتًوً مىفٍسىدىةه لًبػىعٍضً الن اسً ، فىيًنػٍفىرًدي الٍميفٍتًي بًقًرىاءىتًهىا كىالٍجىوىابي عىنػٍهىا كىإًفٍ سيئًلى عىنٍ قػىوٍـو شىهًديكا عىلىى رىجيلو بًالز نىا فػىيػىنٍبىغًي أىفٍ يىسٍتػىفٍهًمى الس ائًلي كىيٍفى رىأىل الشُّهيودى الٍمىشٍهيودي عىلىيٍوً ، حىت ى تىكيوفي فػىتػٍوىاهي عىلى ى أىمٍرو لى شيبػٍهىةى فًيوً كىلى تىأٍكًيلى مىعىوي فػى عىنً ابٍنً عىب اسو: أىف الن بًي صىل ى اللهي عىلىيٍوً كىسىل مى ، قىاؿى لًمىاعًزً بٍنً مىالًكو: «لىعىل كى قػىبػ لٍتى أىكٍ غىمىزٍتى أىكٍ نىظىرٍتى »قىاؿى: لى ، قىاؿى «أىفىنًكٍتػىهىا؟»قىاؿى: نػىعىمٍ ، قىاؿى:

فىعًنٍدى ذىلًكى أىمىرى بًرىجٍمًوً .ركاه البخارم كىيػىنٍبىغًي أىفٍ يىكيوفى تػىوىقػُّفيوي فًي جىوىابً الٍمىسٍأىلىةً الس هٍلىةً ، كىتػىوىقُّفًوً فًي الص عٍبىةً ، لًيىكيوفى ذىلًكى عىادىةن لىوي كىإًذىا اشٍتىمىلىتٍ ريقػٍعىةي الًسٍتًفٍتىاءً عىلىى عًد ةً مىسىائًلى فىهًمى بػىعٍضىهىا أىكٍ فىهًمى جىمًيعىهىا كىأىحىب ميطىالىعىةى رىأٍيًوً كىإًنػٍعىاـى الن ظىرً فًي بػىعٍضًهىا ، أىجىابى عىم ا لىمٍ يىكينٍ فًي نػىفٍسًوً شىيٍءه مًنػٍهىا ، كىقىاؿى فًي بػىعٍضً جىوىابًوً: فىأىم ا بىاقًي الٍمىسىائًلً فػىلىنىا فًيوً ميطىالىعىةه ، كىنىظىري ، أىكٍ زًيىادىةي تىأىمُّلو ، فىإًفٍ لىمٍ يػى فٍهىمٍ شىيٍئنا مًنى السُّؤىاؿً أىصٍلن ، فػىوىاسًعه لىوي أىفٍ يىكٍتيبى: لًيىزًدٍ فًي الش رٍحً لًنيجًيبى عىنٍوي ، كىإًذىا تػىفىك رى فًي مىسٍأىلىةو ميتػىعىارًضىةً الٍْىدًل ةً ، لىمٍ يىجًبٍ فًيهىا حىت ى يػىثٍبيتى عًنٍدىهي مىا يػىرٍجىحي بًوً أىحىدو الٍْىدًل ةً عىنٍ أىنىسً بٍنً مىالًكو ، عىنٍ رىسيوؿً الل وً صىل ى اللهي عىلىيٍوً كىسىل مى ، قىاؿى: «الٍبػىيىافي مًنى الل وً ، كىالٍعىجىلىةي مًنى الش يٍطىافً ».حسن لغيره كىمىتى ى كىانىتً الٍمىسٍأىلىةي ذىاتي أىقٍسىاـو لىمٍ تػيفىص لٍ فًي السُّؤىاؿً ، لىمٍ يىجيزٍ أىفٍ يىضىعى جىوىابىوي عىلىى بػىعٍضًهىا فػىقىطٍ ، كىالٍقًسٍمي الٍْخىري عًنٍدىهي بًخًلىفًوً ، بىلٍ يىجًبي عىلىيٍوً أىفٍ يػيقىس مى الٍمىسٍأىلىةى ، فػىيػىقيوؿي: إًفٍ كىافى كىذىا ، فىالٍحيكٍمي فًيوً كىذىا ، أىكٍ إًفٍ كىافى كىذىا ، فىالٍحيكٍمي فًيوً كىذىا فػى عىنٍ أىبًي ىيرىيػٍرىةى ، قىاؿى: سيئًلى الن بًيُّ صىل ى اللهي عىلىيٍوً كىسىل مى عىنً الٍفىأٍرىةً تىميوتي فًي الس مٍنً ، قىاؿى: «إًفٍ كىافى جىامًدنا فىأىلٍقيوىىا كىمىا حىوٍلىهىا، كىإًفٍ كىافى مىائًعنا فىلى تػىقٍرىبيوهي » .صحيح كىيىجًبي أىفٍ يىكيوفى جىوىابيوي ميحىر رنا ، كىكىلىميوي ميلىخ صنا :قىاؿى الن ضٍري بٍني شيمىيٍلو: سىأىؿى رىجيله الٍخى لًيلى عىنٍ مىسٍأىلىةو ، فىأىبٍطىأى بًالٍجىوىابً ، فػىقىاؿى لىوي صىاحًبيوي: لىمٍ تػىنٍظيرٍ؟ فػىلىيٍسى فًيوً ىىذىا الن ظىري ، فػىقىاؿى: «قىدٍ عىرىفٍتي مىسٍأىلىتىكى كىجىوىابػىهىا ، كىإًن مىا فىك رٍتي فًي جىوىابو يىكيوفي أىسٍرىعى لًفىهٍمًكى ».كىقىاؿى ابٍني كىىٍ بو: «كىافى مىالًكي بٍني أىنىسو يػىتىشىب وي بًإًبػٍرىاىًيمى الن خىعًي فًي فػىتػٍوىاهي ، كىقًل ةً كىلىمًوً كىجىوىابًوً فًي الٍمىسٍأىلىةً بًالًقٍتًصىارً عىلىى الٍمىعٍنىى فًي الٍجىوىابً » . كىلًيىتىجىن بي ميخىاطىبىةً الٍعىو اـً كىفػىتػٍوىاىيمٍ بًالت شٍقًيقً كىالتػ قٍعًيرً ، كىالٍغىرًيبً مًنى الٍكىلىـً ، فىإًن وي يػىقٍتىطًعي عىنً الٍغىرىضً الٍمىطٍليوبً ، كىريب مىا كىقىعى لىهيمٍ بًوً غىيػٍري الٍمىقٍصيودً فػى عىنٍ أىبًي الد رٍدىاءً ، قى اؿى: تىكىل مى قػىوٍـه عًنٍدى الن بًي صىل ى اللهي عىلىيٍوً كىسىل مى فىأىكٍثػىريكا ، فػىقىاؿى الن بًيُّ

صىل ى اللهي عىلىيٍوً كىسىل مى« :إًف تىشٍقًيقى الٍكىلىـً مًنى الش يٍطىافً ».فيو ضعف كىيػىنٍبىغًي لًلٍميفٍتًي إًذىا كى تىبى الٍجىوىابى أىفٍ ييطىالًعى مىا كىتىبى كىييعًيدى نىظىرىهي فًيوً ، خىوٍفنا مًنٍ أىفٍ يىكيوفى قىدٍ أىسٍقىطى كىلًمىةن أىكٍ أىخىل بًلىفٍظًة فػى قى د جى اءى عن الٍْىكٍزىاعًي أىنٌوي قىاؿى لًرىجيلو: «كىتىبٍتى؟ »قىاؿى: نػىعىمٍ ، قىاؿى «قػىرىأٍتى؟ »قىاؿى: لى ، قىاؿى: «لىمٍ تىكٍتيبٍ». سنده ضعيف. طَدْؾَضَظٍػطِنَػاضِصَضَامِػصَاضِػَضَاءِػوَاضِػَدَرِػ,ػوَاضرُّؤْغَظِػ,ػوَخَضِقِػاضِػُرْآنِػ,ػوَطَاػ أَذِبَهَػذَضِكَ ػ لىكًنٍ لىوٍ سيئًلى فًي ريقػٍعىةو عىم نٍ سىب الص حىابىةى ، أىكٍ ذىكىرى الس لىفى الص الًحى بًسيوءو ، أىكٍ أىظٍهىرى بًدٍعىةى كىذىا كىكىذىا كىنىحٍوى ىىذىا الٍجًنٍسى ، كىتىبى الٍجىوىابى فًي ذىلًكى ، كىأىك دى الٍْىمٍرى فًيوً لًْىن وي مىصٍلىحىةه ، كىزىجىره لًسىفىلىةً الن اسً كىلىوٍ سيئًلى فىقًيوه عىنٍ مىسٍأىلىةو مًنٍ تػىفٍسًيرً الٍقيرٍآفً: فىإًفٍ كىانىتٍ تػىتػىعىل قي بًالٍْىحٍكىاـً أىجىابى عىنػٍهىا ، كىكىتىبى خىط وي بًذىلًكى ، كىمىنٍ سيئًلى عىنً الص لىةً الٍوسٍطىى ، كىأىم ا إًذىا سيئًلى عىنٍ تػىفٍسًيرً : الز قُّوـً كىالٍغًسٍلًينى ...رىد ذىلًكى إًلىى أىىٍلًوً كىكىك لىوي إًلىى مىنٍ نىصىبى نػىفٍسىوي لىوي . كىإًذىا سيئًلى عىم نٍ قىاؿى: أىنىا أىصٍدىؽي مًنٍ ميحىم دً بٍنً عىبٍدً الل وً ، أىكٍ عىم نٍ قىاؿى: الص لىةي لىعًبه كىعىبىثه ، أىكٍ قىاؿى لًقىصًيدىةً بػىعٍضً الشُّعىرىاءً: أىحٍسىنٍ مًنى الٍقيرٍآفً ، فػىيىجًبي أىفٍ لى يػيبىادًرى الٍميفٍتًيى بًأىفٍ يػىقيوؿى : ىىذىا حىلىؿي الد ـً ، ، بىلٍ يػىقيوؿي: إًذىا صىح ذىلًكى إًم ا بًالٍبػىيػ نىةً أىكٍ بًالإًٍقػٍرىارً اسٍتىتىابىوي السُّلٍطىافي ، فىإًفٍ تىابى قػىبٍلى تػىوٍبىتًوً ، كىإًفٍ لىمٍ يػىتيبٍ أىنػٍزىؿى بًوً كىذىا كىكىذىا ، كىبىالىغى فًي ذىلًكى كىأىشٍبػىعىوي فىإًفٍ سي ئًلى عىم نٍ قىاؿى: كىذىا كىكىذىا ، مًم ا يىحٍتىمًلي أيميورنا لى يىكيوفي بًبػىعٍضًهىا كىافًرنا ، فػىيػىنٍبىغًي لًلٍميفٍتًي أىفٍ يػىقيوؿى: ييسٍأىؿي ىىذىا الٍقىائًلي عىم ا أىرىادى بًمىا قىاؿى فىإًفٍ أىرىادى كىذىا فىالٍجىوىابي كىذىا ، كىإًفٍ أىرىادى كىذىا فىالٍ جىوىابي كىذىا كىإًفٍ سيئً لى عىم نٍ قػىتىلى إًنٍسىاننا ... فػىيىجًبي أىفٍ يػىتىحىر زى فًي جىوىابًوً ، كىيىحٍتىاطى فًيمىا ييطٍلًقي بًوً خىط وي

بًذًكٍرً سىائًرً الشُّريكطً ال تًي بًهىا يىجًبي الٍقىوىدي ، كىبًحيصيوؿً جىمًيعًهىا يىتًمُّ الٍقًصىاصي فىإًفٍ سيئً لى عىم نٍ أىتىى مىا ييوجًبي التػ عٍزًيرى كىالٍْىدىبى ، ذىكىرى قىدٍرى مىا يػيعىز ريهي السُّلٍطىافي ، فػىيػىقيوؿي: يىضٍرًبيوي مىا بػىيٍنى كىذىا إًلىى كىذىا ، كىلى ييجىاكًزي بًوً كىذىا خىوٍفنا مًنٍ أىفٍ ييطٍلًقى الٍقىوٍؿى فًي ذىلًكى فػىيىضٍرًبيوي السُّلٍطىافي بً فىتػٍوىاهي مىا لى يىجيوزي ضىرٍبيوي كىإًذىا ريفًعىتٍ إًلىيٍوً ريقػٍعىةي الًسٍتًغٍنىاءً فػىوىجىدى فًيهىا فػىتػٍوىل فىقًيوو قىدٍ سيئًلى قػىبػٍلىوي ، فىإًفٍ كىانىتً الٍفىتػٍوىل ميوىافػىقىةن لًمىا عًنٍدىهي ، كىتىبى تىحٍتى خىط الٍفىقًيوً ىىذىا جىوىابه صىحًيحه كىبًوً أىقيوؿي أىكٍ كىتىبى جىوىابًي مًثٍلي ىىذىا ، كىإًفٍ شىاءى ذىكىرى الٍحيكٍمً بًعًبىارىةو أىلٍخىصى مًنٍ عًبىارىةً الٍفىقًيوً كىإًفٍ كىافى ال ذًم عًنٍدىهي مًنى الٍحيكٍمً خًلىؼى مىا أىفػٍتىى بًوً الٍفىقًيوي قػىبػٍلىوي ذىكىرى مىا عًنٍدىهي ، كىلىمٍ يػيبىاؿً بًخًلى ؼً مىا خىالىفىوي فًيوً : عىنً ابٍنً مىسٍعيودو ، قىاؿى: «الٍجىمىاعىةي الٍكًتىابي كىالسُّن ةي ، كىإًفٍ كينٍتى كىحٍدىؾى » سنده ضعيف ك معناه صحيح. كىلىيٍسى بًمينٍكىرو أىفٍ يىذٍكيرى الٍميفٍتًي فًي فػىتػٍوىاهي الٍحيج ةى عًنٍدىهي ، فًيمىا أىفػٍتىى بًوً ، كىأىف فىقًيهنا سيئًلى عىنٍ مىنٍ تػىزىك جى امٍرىأىةن بًلى كىلًيٍّ ، فىحىسىنه أىفٍ يػىقيوؿى : قىاؿى رىسيوؿي الل وً صىل ى اللهي عىلىيٍوً كىسىل مى : لى نًكىاحى إًل بًوىلًيٍّ كىلىمٍ تىجٍرً الٍعىادىةي أىفٍ ييذٍكىرى فًي الٍفىتػٍوىل طىرًيقي الًجٍتًهىادً ، كىلى كىجٍوي الٍقًيىاسً كىالًسٍتًدٍلىؿً ، الل هيم إًل أىفٍ تىكيوفى الٍفىتػٍوىل تػىتػىعى ل قي بًنىظىرً قىاضو أىكٍ حىاكًمو فػىييومًئي فًيهىا إًلىى طىرًيقً الًجٍتًهىادً ، كىيػيلىو حي بًالنُّكٍتىةً ال تًي عىلىيػٍهىا رىدُّ الٍجىوىابً ، أىكٍ يىكيوفي غىيػٍريهي قىدٍ أىفػٍتىى فًيهىا بًفىتػٍوىل غىلىطى فًيمىا عًنٍدىهي ، فػىيػيلىو حي لًلٍميفٍتًي مىعىوي لًيي قًيمى عيذٍرىهي فًي ميخىالىفىتًوً ، أىكٍ لًيػينىب وى عىلىى مىا ذىىىبى إًلىيٍوً فىأىم ا مىنٍ أىفػٍتىى عىام ياا ، فىلى يػىتػىعىر ضي لًشىيٍءو مًنٍ ذىلًكى ، كىلىكًنٍ ريب مىا اضٍطير الٍميفٍتًي فًي فػىتػٍوىاهي إًلىى أىفٍ يػىقيوؿى كىىىذىا إًجٍمىاعي الٍميسٍلًمًي نى ، أىكٍ يػىقيوؿى: لى أىعٍلىمي اخٍتًلىفنا فًي ىىذىا ، أىكٍ يػىقيوؿى: مىنٍ خىالىفى ىىذىا الٍجىوىابى فػىقىدٍ فىارىؽى الٍوىاجًبى كىعىدىؿى عىنً الص وىابً ، أىكٍ يػىقيوؿى: فػىقىدٍ أىثًمى ، كىكىاجًبه عىلىى السُّلٍطىافً إًلٍزىاـي الٍْىخٍذً بًجىوىابًنىا أىكٍ بًهىذً هً الٍفىتػٍوىل ، كىمىا قىارىبى ىىذًهً الٍْىلٍفىاظى عىلىى حىسىبً السُّؤىاؿً كىمىا تيوجًبيوي الٍمىصٍلىحىةي كىتػىقٍتىضًيوً الٍحىاؿي كىإًذىا رىأىل الٍميفٍتًي مًنى الىمٍصىلىحىةً عًنٍدىمىا تىسٍأىليوي عىام ةه أىكٍ سيوقىةه أىفٍ يػيفٍتًيى بًمىا لىوي فًيوً تىأىكُّؿه ، كىإًفٍ كىافى لى يػىعٍتىقًدي ذىلًكى ، بىلٍ لًرىدٍعً الس ائًلً ، كىكىف وً ، فػىعىلى

كىمىتىى أىفػٍتىى فىقًيوه رىجيلن مًنى الٍعىام ةً بًفىتػٍوىل فػىوىاسًعه لًلٍعىام ي أىفٍ ييخٍبًرى بًهىا ، فىأىم ا أىفٍ يػيفٍتًيى ىيوى فىلى . بَابُػ اضتَّطَحُّلِػسِيػاضِغَتْوَى ػ مىتىى كىجىدى الٍميفٍتًي لًلس ائًلً مىخٍرىجنا فًي مىسٍأىلىتًوً ، كىطىرًيقنا يػىتىخىل صي بًوً ، أىرٍشىدىهي إًلىيٍوً ، كىنػىبػ هىوي عىلىيٍوً كىرىجيلو حىلىفى أىفٍ لى يػينٍفًقى عىلىى زىكٍجىتًوً ، كىلى ييطٍعًمىهىا شىهٍرنا ، أىكٍ شًبٍ وى ىىذىا ، فىإًن وي يػيفٍتًيوً بًإًعٍطىائًهىا مًنٍ صىدىاقًهىا ، أىكٍ دىيٍنو لىهىا عىلىيٍوً ، أىكٍ يػيقٍرًضيهىا ثيم يػيبٍرًئػيهىا ، أىكٍ يىبًيعيهىا سًلٍعىةن كىيػيبٍرًئػيهىا مًنى الث مىنً ، كىقىدٍ قىاؿى تػىعىالىى لًْىيُّوبى عىلىيٍوً الس لىـي ، لىم ا حىلىفى أىفٍ يىضٍرًبى زىكٍجىتىوي مًائىةن ْْ] عىنٍ عىلًيٍّ: فًي رىجيلو حىلىفى ، فػىقىاؿى: امٍرىأىتيوي طىالًقه ثىلىثنا إًفٍ لىمٍ يىطىأٍىىا فًي شىهٍرً رىمىضىافى نػىهىارنا ، قىاؿى: «ييسىافًري بًهىا ثيم لًييجىامًعٍهىا نػىهىارنا». قىاؿىحىرٍمىلىةي بٍني يىحٍيىى ،: سىمًعٍتي الش افًعًي ، كىسىأىلىوي رىجيله فػىقىاؿى: حىلى فٍتي بًالط لىؽً إًفٍ أىكىلٍتي ىىذًهً الت مٍرىةى أىكٍ رىمىيٍتي بًهىا ، قىاؿى: «تىأٍكيلي نًصٍفىهىا كىتػىرٍمًي بًنًصٍفًهىا». سنده حسن. بَابً ػسِيػخَزْنِػبَطْضِػطَاػغَدْطَدُػطِنَػاضِطِضِمِػوَاضِؿِطْدَاكِػرَظِهُػضِطُذْرٍػسِيػ ذَضِكَ ػ

عىنً الٍحىسىنً ، قىاؿى: قىاؿى أىبيو ىيرىيػٍرىةى «لىوٍ حىد ثػٍتيكيمٍ كيل مىا فًي كًيسًي لىرىمىيٍتيميونًي بًالٍبػىعٍرً »قىاؿى الٍحىسىني: صىدىؽى كىالل وً ، لىوٍ حىد ثػى هيمٍ أىف بػىيٍتى الل وً يػيهٍدىـي أىكٍ ييحٍرىؽي مىا صىد قىوي الن اسي . الحسن لم يسمع من أبي ىريرة. كى عىنٍ قػىتىادىةى ، قىاؿى: قىاؿى حيذىيػٍفىةي: «لىوٍ كينٍتي عىلىى شىاطًئً نػىهىرو ، كىقىدٍ مىدىدٍتي يىدًم لًْىغٍرًؼى فىحىد ثػٍتيكيمٍ بًكيل مىا أىعٍلىمي مىا كىصىلى يىدًم إًلىى فىمًي حىت ى أيقػٍتىلى ».فيو انقطاع. كى عىنٍ عىبٍدً الل وً ، قىاؿى: «مىنٍ أىفػٍتىى الن اسى فًي كيل مىا يىسٍأىليونىوي فػىهيوى مىجٍنيوفه » صح من غير إسناد المصنف. كى عىنٍ أىبًي ىيرىيػٍرىةى ، قىاؿى: قىاؿى رىسيوؿي الل وً صىل ى اللهي عىلىيٍوً كىسىل مى : " لى تػىزىاليوفى تيسٍ أىليوفى ، حىت ى يػيقىاؿى لىكيمٍ: ىىذىا الل وي خىلىقىنىا ، فىمىنٍ خىلىقى الل وى عىز كىجىل " قىاؿى أىبيو ىيرىيػٍرىةى: فىجىعىلٍتي أيصٍبيعًي فًي أيذينًي فىصىرىخٍتي ، فػىقيلٍتي: صىدىؽى الل وي كى رىسيوليوي ، الٍوىاحًدي الٍْىحىدي الص مىدي ال ذًم لىمٍ يىلًدٍ كىلىمٍ ييولىدٍ كىلىمٍ يىكينٍ لىوي كيفيؤنا أىحىده .صحيح. بَابُػرُجُوعِػاضِطُغِتِيػرَنْػسَتْوَاهُػإِذَاػتَبَغَّنَػضَهُػأَنَّػاضِحَقَّػسِيػزَغْرِعَا ػ عىنٍ أىبػٍيىضى بٍنً حىم اؿو ، قىاؿى: " كىفىدٍتي إًلىى رىسيوؿً الل وً صىل ى اللهي عىلىيٍوً كىسىل مى ، فىاسٍتػىقٍطىعٍتيوي الٍمًلٍحى فػىقىطىعىوي لًي ، فػىلىم ا كىل يٍتي قىاؿى رىجيله: يىا رىسيوؿى الل وً : تىدٍرًم مىا أىقٍطىعٍتىوي؟ إًن مىا أىقٍطىعٍتىوي الٍمىاءى الٍعًد ، فػىرىجىعى فًيوً " سنده حسن. قاؿ الخطيب: يػىعٍنًي بًالٍمىاءً الٍعًد : الد ائًمى ال ذًم لى انٍقًطىاعى لىوي مًثٍلى مىاءً الٍعىيٍنً كىالٍبًئٍرً ، كىىىذىا إًذىا لىمٍ يىكينٍ فًي مًلٍكً أىحىدو فىالن اسي فًيوً شيرىكىاءي ، لى يىخٍتىصُّ بًوً بػىعٍضيهيمٍ ديكفى بػىعٍضو ، كىلًهىذىا رىجىعى الن بًيُّ صىل ى اللهي عىلىيٍوً كىسىل مى فًيوً . كى عىنٍ أىبًي ىيرىيػٍرىةى ، أىن وي قىاؿى: «كينٍتي حىد ثػٍتيكيمٍ أىف مىنٍ أىصٍبىحى جينيبنا فػىقىدٍ أىفٍطىرى ، فىإًن مىا ذىلًكى مًنٍ كًيسً أىبًي ىيرىيػٍرىةى ، فىمىنٍ أىصٍبىحى جينيبنا فىلى يػيفٍطًرٍ ».أصل االقصة

صحيح ككذا رجوع أبي ىريرة قلت -ملخص الكتاب-:ىكذا كاف ساداتنا الصحابة رضي الله عنهم ل يستحوف من الر جوع إلى الحق حين يظهر لهم جليا فهم قدكتنا بعد رسوؿ الله صلى الله عليو كسلم فىإًذىا أىفػٍتىى الٍفىقًيوي رىجيلن بًفىتػٍوىل ، ثيم قىاؿى لىوي قىدٍ رىجىعٍتي عىنٍ فػىتػٍوىامى ، فىإًفٍ كىافى ذىلًكى قػىبٍلى أىفٍ يػىعٍمىلى الٍميسٍتػىفٍتًي بًهىا ، كىف عىنػٍهىا :قىاؿى مىالًكه: " كىافى ابٍني ىيرٍميزى رىجيلن كينٍتي أيحًبُّ أىفٍ أىقػٍتىدًمى ، بًوً ، كىكىافى قىلًيلى الٍكىلىـً ، قىلًيلى الٍفيتػٍيىا شىدًيدى الت حىفُّظً ، كىكىافى كىثًيرنا مىا يػيفٍتًي الر جيلى ثيم يػىبػٍعىثي فًي إًثٍرًهً مىنٍ يػىريدُّهي إًلىيٍوً ، حىت ى ييخٍبًرىهي بًغىيٍرً مىا أىفػٍتىاهي ، قىاؿى: كىكىافى بىصًيرنا بًالٍ كىلىـً ، كىكىافى يػىريدُّ عىلىى أىىٍلً الٍْىىٍوىاءً ، كىكىافى مًنٍ أىعٍلىمً الن اسً بًمىا اخٍتػىلىفى الن اسي فًيوً مًنٍ ىىذًهً الٍْىىٍوىاءً " . كىرىكىل ميحىم دي بٍني أىحٍمىدى بٍنً الٍحىسىنً بٍنً زًيىادو ، عىنٍ أىبًيوً: " أىف الٍ حىسىنى بٍنى زًيىادو ، كىىيوى اللُّؤٍليؤًمُّ اسٍتػيفٍتًيى فًي مىسٍأىلىةو فىأىخٍطىأى ، فػىلىمٍ يػىعٍرًؼً ال ذًم أىفػٍتىاهي ، فىاكٍتػىرىل مينىادًينا يػينىادًم: أىف الٍحىسىنى بٍنى زًيىادو اسٍتػيفٍتًيى يػىوٍـى كىذىا كىكىذىا فًي مىسٍأىلىةو فىأىخٍطىأى فىمىنٍ كىافى أىفػٍ تىاهي الٍحىسىني بٍني زًيىادو بًشىيٍءو فػىلٍيػىرٍجًعٍ إًلىيٍوً ، فىمىكىثى أىي امنا لى يػيفٍتًي ، حىت ى كىجىدى صىاحًبى الٍفىتػٍوىل ، فىأىعٍلىمىوي أىن وي قىدٍ أىخٍطىأى ، كىأىف الص وىابى كىذىا كىكىذىا " . كىإًفٍ كىافى ريجيوعي الٍميفٍتًي عى نٍ فػىتػٍوىاهي بػىعٍدى عىمىلً الٍميسٍتػىفٍتًي بًهىا نىظىره فًي ذىلًكى ، فىإًفٍ كىافى قىدٍ بىافى لًلٍميفٍتًي أىن وي خىالىفى نىص كًتىابو أىكٍ سين ةو أىكٍ إًجٍمىاعو كىجىبى نػىقٍضي الٍعىمىلً بًهىا كىإًبٍطىاليوي ، كىلىزًـى الٍميفٍتًيى تػىعٍرًيفي الٍميسٍتػىفٍتًي ذى لًكى :فػى عىنٍ نىافًعو: " أىف عىبٍدى الر حٍمىنً بٍنً أىبًي ىيرىيػٍرىةى ، سىأىؿى عىبٍدى الل وً بٍنى عيمىرى ، عىم ا لىفىظى الٍبىحٍري ، فػىنػىهىاهي عىنٍ أىكٍلًوً ، قىاؿى نىافًعه: ثيم انػٍقىلىبى عىبٍدي الل وً ، فىدىعىا بًالٍميصٍحىفً فػىقىرىأى صىيٍدي الٍبىحٍرً كىطىعىاميوي مىتىاعنا لىكيمٍ كىلًلس ي ارىةًٔٗ]«فىأىرٍسىلىنًي عىبٍدي الل وً بٍني عيمىرى إًلىى عىبٍدً الر حٍمىنً بٍنً أىبًي ىيرىيػٍرىةى أىن وي لى بىأٍسى بًأىكٍلًوً ».صحيح كىإًفٍ كىافى ريجيوعي الٍميفٍتًي عىنٍ قػىوٍلًوً الٍْىك ؿً مًنٍ جًهىةً اجٍتًهىادو ىيوى أىقػٍوىل أىكٍ قًيىاسو ىيوى أىكٍلىى لىمٍ يػىنػٍقيضً الٍعىمىلى الٍميتػىقىد ـى ، لًْىف الًجٍتًهىادى لى يػينػٍقىضي بًالًجٍتًهىادً فػى عىنٍ مىسٍعيودً بٍنً الٍحىكىمً الثػ قىفًي ، قىاؿى: أيتًيى عيمىري بٍني الٍخىط ابً فًي امٍرىأىةو تػىرىكىتٍ زىكٍجىهىا كىأيم هىا

كىإًخٍوىتػىهىا لًْيم هىا ، كىإًخٍوىتًهىا لًْيم هىا كىأىبًيهىا ، فىشىرىؾى بػىيٍنى الإًٍخٍوىةً لًلٍَيـ ، كىبػىيٍنى الإًٍخٍوىةً لًلٍَىبً كىالٍْيـ بًالثػُّليثً ، فػىقىاؿى لىوي رىجيله: إًن كى لىمٍ تىشٍرًؾٍ بػىيػٍنػىهيمٍ عىاـى كىذىا كىكىذىا؟ ، قىاؿى: «فىتًلٍكى عىلىى مىا قىضىيػٍنىا يػىوٍمىئًذو ، كىىىذًهً عىلىى مىا قىضىيػٍنىا الٍيػىوٍـى ». قىاؿى عىبٍدي الر ز اؽً: قىاؿى الثػ وٍرًمُّ: لىوٍ لىمٍ أىسٍتىفًدٍ فًي سىفىرًم ىىذىا مًنٍ مىعٍمىرو غىيػٍرى ىىذىا الٍحىدًيثً ، لىظىنػىنٍتي أىن ي قىدٍ أىصىبٍتي خىيػٍرنا . اضتَّوَثُّقُػسِيػادْتِغِتَاءِػاضِجَطَارَظِ ػ عىنً ابٍنً عىب اسو ، قىاؿى: «إًفٍ كينٍتي لًْىسٍأىؿي عىنً الٍْىمٍرً الٍوىاحًدً ، ثىلىثًينى مًنٍ أىصٍحىابً الن بًي صىل ى اللهي عىلىيٍوً كىسىل مى » . إًذىا اخٍتػىلىفى جىوىابي الٍميفٍتًينى عىلىى كىجٍهىيٍنً ، فػىيػىنٍبىغًي لًلٍميسٍتػىفٍتًي أىفٍ يىجٍمىعى بػىيٍنى الٍوىجٍهىيٍنً ، إًذىا أىمٍكىنىوي ذىلًكى لًلٍحٍتًيىاطً كىالٍخيريكجً مًنى الٍخًلى ؼً مًثىاليوي: أىفٍ يػيفٍتًيىوي بػىعٍضي الٍفيقىهىاءً: أىف الٍفىرٍضى عىلىيٍوً فًي الط هىارىةً مىسٍحي جىمًيعً رىأٍسًوً ، كىيػيفٍتًيوً بػىعٍضيهيمٍ أىن وي ييجٍزًئيوي مىسٍحي بػىعٍضً الر أٍسً ، كىإًفٍ قىل ، فىإًذىا مىسىحى جىمًيعىوي كىافى ميؤىد ينا فػىرٍضىوي عى لىى الٍقىوٍلىيٍنً جىمًيعنا كىأىم ا إًذىا لىمٍ ييمٍكًنٍوي الٍجىمٍعي بػىيٍنى كىجٍهىيً الٍخًلىؼً لًتػىنىافًيهًمىا ، مًثٍلى أىفٍ يىكيوفى أىحىديىيمىا ييحًلُّ كىييبًيحي كىالٍْخىري ييحىر ـي كىيىحٍظيري فػىقىدٍ قًيلى: يػىلٍزىميوي أىفٍ يىأٍخيذى بًأىغٍلىظً الٍقىوٍلىيٍ نً ، كىأىشىد هً ، لًْىف الٍحىق ثىقًيله .كىقًيلى يىأٍخيذي بًأىسٍهىلً الٍقىوٍلىيٍنً ، كىأىيٍسىرً الٍْىمٍرىيٍنً ، لًْىف الل وى تػىعىالىى ، قىاؿى الٍعيسٍرىُٖٓ]قىاؿى: قىاؿى رىسيوؿي الل وً صىل ى اللهي عىلىيٍوً كىسىل مى « :خىيػٍري دًينًكيمٍ أىيٍسىريهي»صحيح للغيره.كى عىنٍ أىبًي أيمىامىةى ، قىاؿى: قىاؿى الن بًيُّ صىل ى اللهي عىلىيٍوً كىسىل مى « :إًن ي لىمٍ أيبػٍعىثٍ بًالٍيػىهيودًي ةً كىلى بًالن صٍرىانًي ةً ، كىلىكًنٍ بيعًثٍتي بًالٍحىنًيفًي ةً الس مٍحىةً » .حسن لغيره كىقًيلى يىأٍخيذي بًفىتػٍوىل أىفٍضىلًهًمىا عًنٍ دىهي فًي الد ينً كىالٍعًلٍمً كىأىكٍرىعًهًمىا ، كىيػىلٍزىميوي الًجٍتًهىادي فًي تػىعٍرًيفً ذىلًكى مًنٍ حىالًهًمىا .كىقًيلى: يىأٍخيذي بًقىوٍؿً مىنٍ شىاءى مًنى الٍميفٍتًينى ، كىىيوى

الٍقىوٍؿي الص حًيحي؛ لًْىن وي لىيٍسى مًنٍ أىىٍلً الًجٍتًهىادً كىإًن مىا عىلى يٍوً أىفٍ يػىرٍجًعى إًلىى قػىوٍؿً عىالًمو ثًقىةو ، كىقىدٍ فػىعىلى ذىلًكى ، فػىوىجىبى أىفٍ يىكٍفًيىوي ، كىالل وي أىعٍلىمي " .

خاتطظػ ىذا آخر الكتاب ك الحمد لله الملك الوىاب، كرحم الله الإماـ الخطيب البغدادم ك سائر علماء المسلمين.كقد حاكلت في ىذه العجالة أف ألخص كتابو الماتع «الفقيو ك المتفقو» كبالغت في إختصاره ك الفضل من الله عز كجل كبتوفيقو.ك صلى الله كسلم على رسولو الْمين ك على آلو كصحبو أجمعين ك من تبعهم بإحساف إلى يوـ الدين. كتبو العبد الفقير إلى موله بحليل محمد بن محمد بن عبد الله في قرية بوكانوف بأقصى غرب الجزائر سلمها الله تعالى كسائر بلد المسلمين.