ما لا يسع طالب العلم جهله من علم الحديث1 لفضيلة الشيخ الدكتور: عبد الباري بن حماد الأنصاري –حفظه الله- 1) محاضرة ألقاها فضيلة الشيخ حفظهليلة الإثنين، بتأريخ: 32 /5 /1321هـ،في المسجد الجديد بالجامعة الإسلامية بالمدينة المنورة، ضمن برنامج الدروس التأصيلية. **ملاحظة: الشيخ لم يراجع التفريغ.
عدد الصفحات ١3 إن الحمددددددددددد لله يمددددددددددد ننوددددددددددتوي ه ننوددددددددددت ف ننوددددددددددو بددددددددددالله ددددددددددن دددددددددد نر نفودددددددددد ا نسدددددددددينا، عمال دددددددددا دددددددددن فدددددددددد الله ددددددددد ضددددددددد لددددددددده ن دددددددددن ضدددددددددل ددددددددد دددددددددادي لددددددددده ن دددددددددددفد ن إلددددددددددده إ الله نحدددددددددددد ددددددددددد لدددددددددددده ن دددددددددددفد ن نبي دددددددددددا مدددددددددددد عبددددددددددددد نرسوله نعلى آله نصحبه نسلم توليما كثيرا ا بود: م حبددددددددددا بخدددددددددددم فدددددددددددا ا بدددددددددددو الخددددددددددد ا ددددددددددد ا ا ددددددددددد ا و وندددددددددددة بدددددددددددد " ماااااااااااالا يسع طالب العلم جهله من علم الحديث". علاااااااااام الحااااااااااديث كمددددددددددا لإفددددددددددى فددددددددددا ا بددددددددددو تولدددددددددد ددددددددددد رسددددددددددو الله الحد ال بوي ن الو ة نكلفا ومى لشيء ناحد الحاااااااااااديث ال ااااااااااا كمدددددددددددا دددددددددددو ولدددددددددددو : دددددددددددو دددددددددددا دددددددددددي إ رسدددددددددددو الله ن قو ن و ن تق والحااااديث ال اااا و السااااا ددددو الدددددوحي الثددددا بوددددد كتدددددا الله نقددددد ا ندددددا بطاعددددددددة رسددددددددو الله نالومدددددددد بودددددددد ته دددددددد ن الودددددددد ة نحددددددددي كمددددددددا قددددددددا ا : ﭽﭛ ﭜ ﭝ ﭞ ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥﭼ الــــــــنجم: 2 - 3 نقدددددددددددددا سدددددددددددددبحانهﭽﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯﭼ النحــــــــ : 33 الحد ن الو ة بيان للق آن نقدددددد ا ندددددا كمدددددا تقدددددد بالومددددد بختدددددا الله نبوددددد ة رسدددددول ه قدددددا تودددددا ﭽﮠ ﮡ ﮢ ﮣ ﮤ ﮥ ﮦ ﮧﮨ ﮩ ﮪﮫ ﮬ ﮭ ﮮ ﮯ ﮰ ﭼ الحشـــــر: ٧ نقددددددددا سددددددددبحانه: ﭽ ﯵ ﯶ ﯷ ﯸ ﯹ ﯺ ﯻ ﯼ ﯽ ﯾﯿ ﰀ ﰁ ﰂ ﰃ ﰄ ﰅ ﰆ ﰇ ﰈ ﰉ ﰊ ﰋ ﰌ ﰍﰎ ﰏ ﰐ ﰑ ﰒ ﰓ ﭼ النساء: ٥.
عدد الصفحات ٢2 قددددددددددددددا يمددددددددددددددون بددددددددددددددن فدددددددددددددد ان: الدددددددددددددد د إ الله: الدددددددددددددد د إ كتابدددددددددددددده نالدددددددددددددد د إ ال سو : ال د إليه حياته نال د إ س ته بود وته . فعلاااااااام الحااااااااديث ال اااااااا لا يساااااااا عاااااااان طالااااااااب علاااااااام اااااااا ع ف اااااااا الف ااااااااااااا ، مف مااااااااااااا ن ،لواااااااااااااه فال فسااااااااااااا لا يسااااااااااااا ع اااااااااااااه والفمواااااااااااااه ااااااااااااا ل وال اعظ. ا فودددددددد ولددددددددم بددددددددير ددددددددا ودددددددد بدددددددده كتددددددددا الله بوددددددددد القدددددددد آن سدددددددد ة رسددددددددو الله . نا فوددددددددددد ولدددددددددددم ن سدددددددددددبا ال ددددددددددد ن تخدددددددددددون ح دددددددددددة إ ا بتددددددددددد فدددددددددددو فتقددددددددددد إ علم الحد ؛ و ة بو، الأسبا . نكدددددددددددد ل الفقيدددددددددددده وددددددددددددت عددددددددددددن دددددددددددد ا الولددددددددددددم؛ دددددددددددد ن ح تدددددددددددده إ ددددددددددددا تقددددددددددددو بالختا نالو ة نا جماع. نكددددددددددددددد ل الدددددددددددددددواع : ب دددددددددددددددي ن وددددددددددددددد ال دددددددددددددددا بختدددددددددددددددا الله نالثابددددددددددددددد عددددددددددددددن ال دددددددددددددد ن ددددددددددددددا إ ا نعظفددددددددددددددم بددددددددددددددا خ ا، نالوا يددددددددددددددا، نا و ددددددددددددددوعا، ندددددددددددددده ساء ن حي ظن نه حون. فااااااا ا، لااااااا ا العلااااااام لا يسااااااا ع اااااااه طالاااااااب علااااااام ااااااا ع ااااااا ا اااااااا، م خصصااااااااا و تاص ، ي خصاااااااااص فوااااااااه و اااااااااا، م خصصاااااااااا فاااااااا اااااااااا العلااااااااا الش عو . سأتخلم ا ا على قد تين ن ربوة صو ما ال مدم o أن : نشأ ا الولم ن همية ا س اد علم الحد o نا قد ة الثانية: ف صطلحا، ا د ين التي ب ي يجفلفا طالبا الولم. والأص ل الأتبع: o الأص الأن : و ة علم الج ح نالتود . o نالثا : و ة ا تصا نا نقطاع
عدد الصفحات ٣3 o نالثال : و ة الول o نال ابع: و ة قه الحد نسدددددددددددددأتخلم عدددددددددددددن ددددددددددددد ال قدددددددددددددا بابتصدددددددددددددار؛ لأن الوقددددددددددددد دددددددددددددي حدددددددددددددان إن اء الله ن نوتثم الوق قدر ا وتطاع. ( نشأن ل ا العلم ) ددددددددددددا ددددددددددددا تولدددددددددددد نشددددددددددددأ دددددددددددد ا الولددددددددددددم ن ددددددددددددو علددددددددددددم الحددددددددددددد ن علددددددددددددم صددددددددددددددو الحددددددددددددددد نر ددددددددددددددا باص دددددددددددددد نقيدددددددددددددد لدددددددددددددده علددددددددددددددو الحددددددددددددددد ن ن صددددددددددددددطل الحد ن صو ا الولم نرد، الختا نالو ة فأمااااااااااااااا فاااااااااااااا ااااااااااااااا ا : قددددددددددددددا الله سددددددددددددددبحانه نتوددددددددددددددا: ﭽ ﭟ ﭠ ﭡ ﭢ ﭣ ﭤ ﭥ ﭦ ﭧ ﭨ ﭩ ﭪ ﭫ ﭬ ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭼ الحجــــــــــرا : ٦ نقددددددددددددددددا سددددددددددددددددبحانه: ﭽﮈ ﮉ ﮊ ﮋﭼ الطـــــلا : 3 فدددددددي ددددددداتين اي تدددددددين بيدددددددان نددددددده اشددددددد الددددددد اني ن خدددددددون دددددددن ددددددد الصدددددددد ليقبددددددد بددددددد ن دددددددا إ ا كدددددددان اسدددددددقا ددددددد ن بددددددد اددددددد د حددددددد تبدددددددين ن ا إ ا كان عد ن فادته نرنا ته تخون قبولة. ﭽﮈ ﮉ ﮊ ﮋﭼ: نالشفاد نال نا ة تش كان القضية. ن الحدددددددددد ا تدددددددددوات ا ددددددددد ني عدددددددددن عددددددددددد كثدددددددددير دددددددددن الصدددددددددحابة ددددددددد فم: دددددددددد بددددددددددددددن ابدددددددددددددد كمددددددددددددددا ب ندددددددددددددده إسددددددددددددددحا الودددددددددددددد ن ن رسددددددددددددددو الله قددددددددددددددا نضّددددددددد الله ا ددددددددد ءا دددددددددع دددددددددا حدددددددددد ثا وعدددددددددا بل ددددددددده ددددددددد حا ددددددددد قددددددددده إ دددددددددن دددددددددو قه ه نر حا قه ليس بفقيه . ددددددددددددد ا الحدددددددددددددد لددددددددددددده رنا دددددددددددددا، لخدددددددددددددن فم دددددددددددددا فدددددددددددددا ن بوددددددددددددد لفاظددددددددددددده: حفظددددددددده ثم بل ددددددددده فدددددددددي ددددددددد ا الحدددددددددد : ا ددددددددد ا الحفددددددددد لل نا دددددددددة نالتبليددددددددد ؛ نددددددددده بل دددددددددددد عددددددددددددن ال دددددددددددد إ ددددددددددددن كددددددددددددان حا ظددددددددددددا لحد ثدددددددددددده؛ لأن ال لدددددددددددد الحددددددددددددد لدددددددديس كال لدددددددد سددددددددير ددددددددن الخدددددددد ددددددددا سددددددددب ددددددددن ن الحددددددددد نحددددددددي لدددددددد ل ندددددددداء
عدد الصفحات ٤5 ددددددددد ا الحدددددددددد نضددددددددد الله ا ددددددددد ءا دددددددددع دددددددددا حدددددددددد ثا وعدددددددددا بل ددددددددده ددددددددد حا ددددددددد قدددددددده إ ددددددددن ددددددددو قدددددددده دددددددده نر حا دددددددد قدددددددده لدددددددديس بفقيدددددددده فدددددددد ا الحددددددددد صدددددددد ا ددددددددددددد ا الحفدددددددددددددد نسددددددددددددديأتي ا ن ددددددددددددددن ددددددددددددد ن الحددددددددددددددد الصدددددددددددددحي ن خددددددددددددددون رنا ه عد ابطا ف ا الضبط اب ن ا الحد . ضدددددددددا الحدددددددددد ا تدددددددددوات ايبددددددددد ا ددددددددد ني عدددددددددن عددددددددددد كبدددددددددير دددددددددن الصدددددددددحابة نصدددددددددد ع ددددددددددد بوضددددددددددفم إ نددددددددددة صددددددددددحاي: ن ال دددددددددد قددددددددددا ددددددددددن كدددددددددد علددددددددددي تومدددددددددا ليتبددددددددو قوددددددددد ددددددددن ال ددددددددار فدددددددد ا الحددددددددد يدددددددده صدددددددد عظدددددددديم ددددددددن التحدددددددد ن الخ على رسو الله . ن الحددددددددددددد ايبدددددددددددد الدددددددددددد ي ب ندددددددددددده ا ددددددددددددا وددددددددددددلم قد ددددددددددددة صددددددددددددحيحه ن ال ددددددددددد قدددددددددددا دددددددددددن حدددددددددددد، عددددددددددد حدددددددددددد اددددددددددد نددددددددددده كددددددددددد فدددددددددددو حدددددددددددد الخدددددددددددا ب ين ن الخددددددددددددا بد ين . فددددددددددددي دددددددددددد ا الحددددددددددددد صدددددددددددد ا حتيددددددددددددا ال نا ددددددددددددة ن ن ا ودددددددددددددلم ب دددددددددددددي ن تحددددددددددددد ال نا دددددددددددددة ن ددددددددددددد ني عدددددددددددددن ال ددددددددددددد كددددددددددددد دددددددددددددا ع؛ لأنه ر ا خون ك با. فددددددددددد ا الحدددددددددددد نددددددددددداء يددددددددددده ن ددددددددددد ا الددددددددددد ناي ن ددددددددددد ا ال اقددددددددددد خدددددددددددون حدددددددددددد الخدددددددددددا ب ين ن الخدددددددددددا بد ين فدددددددددددو شدددددددددددار للخددددددددددد ا الددددددددددد ي ن دددددددددددع ددددددددددد ا الحدددددددددددد ا ثم. فلاااااااا ل ي اااااااا ليالااااااااب ، ي حاااااااا فاااااااا ال ماااااااا عاااااااان ال اااااااا خاااااااا ا من ل ا الحديث. ومضاااااااااا الصااااااااااحاب فاااااااااا ال حاااااااااا وال اااااااااا علاااااااااا لاااااااااا ا ال اااااااااا ه ن ددددددددن لدددددددد ددددددددا ب نددددددددا صدددددددداحبا الصددددددددحي ددددددددن حددددددددد عمدددددددد : ندددددددده ندددددددداء إليدددددددده بدددددددددددو وسدددددددددددى الأ دددددددددددو ي اسدددددددددددتأ ن عليددددددددددده دددددددددددا لدددددددددددم دددددددددددأ ن لددددددددددده ثم انصددددددددددد بدددددددددددو وسددددددددددى اسددددددددددتدعا عمدددددددددد نقددددددددددا لدددددددددده: ددددددددددا الدددددددددد ي نولدددددددددد ت صدددددددددد قددددددددددا إ ودددددددددد ال دددددددددد قددددددددددو إ ا اسددددددددددتأ ن حدددددددددددكم ددددددددددا لددددددددددم يجددددددددددب لي صدددددددددد ن يو ا.
عدد الصفحات ٥٦ قدددددددددا عمددددددددد :"ل اااااااااأسو ب ااااااااان ااااااااا ع معااااااااا و لأفعلااااااااان بااااااااا ااااااااا ا و اااااااااا ا ". ددددددددد ب بددددددددددو وسددددددددددى إ مجلددددددددددس الأنصدددددددددار ن بدددددددددد م ددددددددددا ندددددددددد لدددددددددده قددددددددددالوا: نالله دددددددددد ب ودددددددددد إ صدددددددددد نا دددددددددد ب ودددددددددده بددددددددددو سددددددددددويد ا دددددددددددري إ عم ن ب نه ع ل ن ال. قددددددددددددو الحددددددددددددا الدددددددددددد رحمدددددددددددده الله ددددددددددددا نرد دددددددددددد ا الحددددددددددددد "وع ااااااااااااا لاااااااااا ول ماااااااااان اااااااااان ال اااااااااا فاااااااااا ال ماااااااااا. ندددددددددده راد ن تثبدددددددددد حفدددددددددد ي وسى له ا الحد ن نه ابط له طلب ه ن لإ ن ع وه ومضاااااااا الصااااااااحاب تذاااااااا ا عاااااااا هم علاااااااا لاااااااا ا ال اااااااا ه ماااااااان ال اااااااا والاح وااااااااا فاااااااا ال واياااااااا عاااااااان ال اااااااا ،لاااااااا ، و عاااااااا ف اااااااا مم اااااااا ع ااااااااا، دددددددددد الفت ددددددددددة الخدددددددددد الددددددددددتي نقودددددددددد بوددددددددددد ا الف قددددددددددة نا بددددددددددت ف ددددددددددا صددددددددددار ال ددددددددددا تحدددددددددد نن ال نا ددددددددددة عددددددددددن ال دددددددددد كثدددددددددد حدددددددددد قددددددددددا مددددددددددد بددددددددددن سددددددددددير ن رحمددددددددددده الله ن دددددددددددو حدددددددددددد التدددددددددددابوين دددددددددددن علمددددددددددداء التدددددددددددابوين الخبدددددددددددار قدددددددددددا : " اااااااااااان ا لا يساااااااااأل ، عااااااااان ال ااااااااا اص فل اااااااااا و عااااااااا الف ااااااااا اااااااااال ا: ااااااااا ا ل اااااااااا تجاااااااااال م فوؤخاااااااا عاااااااان لاااااااا الساااااااا ولا يؤخاااااااا عاااااااان لاااااااا ال دعاااااااا " ف ددددددددا صددددددددار التحدددددددد ي كثدددددددددد ؛ لأندددددددددده ت ددددددددددير ال ددددددددددا نظفدددددددددد ، ت ددددددددددة ا ددددددددددوار بشددددددددددخ كبددددددددددير لدددددددددد ل صددددددددددار الولمددددددددددداء دددددددددددن التدددددددددددابوين قبدددددددددددو الأحاد ددددددددددد ددددددددددد أبددددددددددد نن دددددددددددن الحدددددددددددد إ دددددددددددا ع وا إس اد نع وا ران ه كما قا مد بن سير ن قولته . ن ددددددددددع ال دددددددددد ي -ن ددددددددددو حددددددددددد علمدددددددددداء التددددددددددابوين ضددددددددددا- مددددددددددد بددددددددددن ددددددددددفا ال ددددددددددد ي دددددددددددع حدددددددددددد الددددددددددد نا ودددددددددددمى إسدددددددددددحا بدددددددددددن ي ددددددددددد ن دددددددددددد، بأحاد ددددددددددد ددددددددد ك لهدددددددددا إسددددددددد ادا قدددددددددا ال ددددددددد ي سدددددددددحا بدددددددددن ي ددددددددد ن : " اسلااااااااا ياااااااااا ا ياااااااااا اباااااان باااااا كاااااا ون مااااااا جاااااا علاااااا ا سحااااااد بأحاصيااااااث لااااااو لهاااااام خياااااام ولا زماااااااااا " دددددددددد ا ددددددددددا ال دددددددددد ي رحمدددددددددده الله صدددددددددد يع إسددددددددددحا بددددددددددن ي دددددددددد ن ندددددددددده ددددددددددد، عددددددددددن ال ددددددددددد بدددددددددد إسددددددددددد اد خيددددددددددد ددددددددددد، بشددددددددددديء وددددددددددموه نددددددددددد ال ددددددددددد ي بهددددددددد ا ال نددددددددد الشدددددددددد د؛ دددددددددا تقدددددددددد دددددددددن ن دددددددددن التدددددددددابوين دددددددددن خدددددددددن علدددددددددى الوددددددددد ة
عدد الصفحات ٦ل ددددددددددد ي بهددددددددد ا ال نددددددددد الشدددددددددد د؛ دددددددددا تقدددددددددد دددددددددن ن دددددددددن التدددددددددابوين دددددددددن خدددددددددن علدددددددددى الوددددددددد ة بدددددددد ظفدددددددد ، كمددددددددا تقددددددددد بدعددددددددة ا ددددددددوار ن ضددددددددا بددددددددد دددددددديء ددددددددن الخدددددددد ؛ لدددددددد ل
عدد الصفحات ٦٧ كددددددددددددددان علمدددددددددددددداء التددددددددددددددابوين أبدددددددددددددد نن ددددددددددددددن الحددددددددددددددد إ ددددددددددددددا ع ددددددددددددددوا إسدددددددددددددد اد إ الصحابة ر ي الله ع فم. كااااااام بعاااااااد عصااااااا ال اااااااابعون باااااااد عصااااااا بااااااادايا ال صااااااا و فااااااا الحاااااااديث ال ااااااااا نبدددددددددد ، ا صددددددددد فا، ددددددددد عصدددددددددد سدددددددددفيان الثدددددددددوري رحمددددددددده الله ا تدددددددددو سدددددددددد ة 161 دددددددددد نا دددددددددا الددددددددد ا تدددددددددو سددددددددد ة181 دددددددددد نسدددددددددفيان بدددددددددن عيي دددددددددة ا تدددددددددو سددددددددد ة 118 د. بد ، التصاني تخث نتت وع o صدددددددددد سددددددددددفيان الثددددددددددوري رحمدددددددددده الله كتابدددددددددده: الجددددددددددا ع ن ددددددددددا نددددددددددا ع كبير ننا ع ص ير o نصددددددددددد ا دددددددددددا الددددددددددد كتابددددددددددده: ا وطدددددددددددأ نب دددددددددددا علدددددددددددى التحددددددددددد ي الدددددددد نا ولاااااااا ل حو ااااااااا اااااااا المااااااااا مالاااااااا تح ااااااااه ا عاااااااان تاو مااااااان الااااااا وان فماااااااال للساااااااا : ت ي اااااااه فااااااا ااااااا اااااااال: لا. اااااااال: لاااااا ااااااا، كماااااا ل ي ااااااه فاااااا اااااا اب ". بدددددده كتابدددددده ا وطددددددأ علددددددى التحدددددد ي ال نا نعد ا ب ا إ عمن و فم. o نصددددددددددد ضدددددددددددا ابدددددددددددن ا بدددددددددددار رحمددددددددددده الله تصددددددددددداني نلددددددددددده كلمدددددددددددا، التحدددددددددد ي عددددددددددن الدددددددددد نا نطلددددددددددب الأسددددددددددانيد فددددددددددا قولدددددددددده ابددددددددددن ا بددددددددددار تدددددددو سددددددد ة 181 دددددددد قدددددددو "ال ااااااا اص مااااااان الااااااادين ولااااااا لا ال ااااااا اص لماااااااال مااااااان اااااااا ماااااااا اااااااا ول ااااااان ،، وااااااا مااااااان حااااااادك بمااااااا " بقي ي: بقي ساكتا حيران و نوابا. فدددددددددددددي ددددددددددددد الأعصدددددددددددددار ددددددددددددددد الأ مدددددددددددددة كدددددددددددددابن ا بدددددددددددددار نا دددددددددددددا الددددددددددددد ن ددددددددددوبة بددددددددددن الح ددددددددددا قددددددددددبلفم ا تددددددددددو سدددددددددد ة 161 ددددددددددد ددددددددددددنا قبددددددددددو الأسددددددددددانيد ن التح ي عن ال نا ع ال شا التص ي علم الحد . لااااااااام ي مضااااااااا المااااااااا ، ال اااااااااان مااااااااان اله ااااااااا ن ال يااااااااا ،لا و اااااااااد ا ااااااااا م عل الحديث و و م ها.
عدد الصفحات ٧1 دددددددددددد ددددددددددددث ا ددددددددددددا الشددددددددددددا وي رحمدددددددددددده الله لددددددددددد كتابدددددددددددده ال سددددددددددددالة ن ددددددددددددو نإن كددددددددددددان كتابددددددددددددا صددددددددددددو الفقدددددددددددده إ ندددددددددددده ددددددددددددم ه بودددددددددددد الخدددددددددددد علددددددددددددى علددددددددددددو الحددددددددددددد دددددددددتخلم علدددددددددى الحدددددددددد ا قبدددددددددو ن دددددددددا دددددددددي ددددددددد ن القبدددددددددو دددددددددن ا تصدددددددددا نالثقدددددددددة بال نا نتخلم على الحد ا س ن اقب . فددددددددددددددددددد ا صدددددددددددددددددددطلحا، بدددددددددددددددددددد تددددددددددددددددددددن فا الختدددددددددددددددددددب نالخددددددددددددددددددد عليفدددددددددددددددددددا نتق ددددددددددددا قبدددددددددددد ن قضددددددددددددي القدددددددددددد ن الثددددددددددددا اله دددددددددددد ي لددددددددددددم ددددددددددددأ، القدددددددددددد ن الثالدددددددددددد اله دددددددددددد ي إ نت وعدددددددددددد التصدددددددددددداني نكثدددددددددددد ، ن صصدددددددددددد لهدددددددددددد ا الولددددددددددددم ددددددددددددد ن ا دددددددددا حمدددددددددد رحمددددددددده الله لددددددددد ل دددددددددا وددددددددد د الخبدددددددددير الددددددددد ي ودددددددددد وسدددددددددوعة عظيمدددددددددة الوددددددددددد ة ال بو دددددددددددة ن يددددددددددده ق بدددددددددددا دددددددددددن دددددددددددين لددددددددددد حدددددددددددد نا دددددددددددا حمدددددددددددد تدددددددددددو 141 د ننجد ا ا البخاري رحمه الله ا تو س ة 156 د ل صحيحه ننجددددددددددددد كدددددددددددد ل ا ددددددددددددا وددددددددددددلم لدددددددددددد صددددددددددددحيحه ن ددددددددددددتخلم ا ددددددددددددا وددددددددددددلم قد دددددددددددددددة صدددددددددددددددحيحه علدددددددددددددددى علدددددددددددددددو الحدددددددددددددددد دددددددددددددددن ددددددددددددددد ن انتقددددددددددددددداء الحدددددددددددددددد الصدددددددددددددددحي ن ددددددددددددددد ن الحدددددددددددددددد ا وددددددددددددددد ون ن و دددددددددددددددة الحدددددددددددددددد ا خددددددددددددددد ن ودددددددددددددددا نقضا ا كثير علو الحد . ن ددددددددددددأا ا ددددددددددددا ي داند ن لدددددددددددد كتابدددددددددددده الودددددددددددد ن ن صدددددددددددد رسددددددددددددالة صدددددددددددد ير تودددددددددددمى ال سدددددددددددالة إ ددددددددددد خدددددددددددة يدددددددددددتخلم يفدددددددددددا علدددددددددددى بوددددددددددد علدددددددددددو الحدددددددددددد كالحد ا س نالح د ال ب. ن ددددددددددددددأا ا ددددددددددددددا ال ددددددددددددددد ي رحمدددددددددددددده الله ن صدددددددددددددد نا وددددددددددددددده بددددددددددددددو داند تدددددددددددددددو 175 دددددددددددد نا دددددددددددا ال ددددددددددد ي تدددددددددددو171 دددددددددددد ددددددددددد الو يدددددددددددا، فمدددددددددددة؛ دددددددددددن نددددددددددد التددددددددأر خ ددددددددا إبددددددددو ي لدددددددد ا ددددددددا ال دددددددد ي نا ودددددددده ن ددددددددتخلم يدددددددده علددددددددى الأحاد دددددددد تصددددددددددحيحا نيوددددددددددي ا نتضددددددددددويفا كمددددددددددا سدددددددددديأا وددددددددددا دددددددددد ا صددددددددددطلحا، نيجودددددددددد آبدددددددددددد الختدددددددددددددا كتابددددددددددددا دددددددددددددا الولدددددددددددد الصددددددددددددد ير نتخلددددددددددددم يددددددددددددده علددددددددددددى الحدددددددددددددد الحودددددددددددن ن ندددددددددددواع الحدددددددددددد ال دددددددددددب ن دددددددددددا تولددددددددددد بصدددددددددددفة يمددددددددددد الحدددددددددددد نصدددددددددددي الأداء ن وا كثير علو الحد .
عدد الصفحات ٨٥ ال هااااااااام ناااااااااه لااااااااام ي مضااااااااا المااااااااا ، ال الاااااااااث اله ااااااااا ،لا و اااااااااد ا ااااااااا م علاااااااااااا الحااااااااااااديث ونضاااااااااااا وس عاااااااااااا ال صااااااااااااانو فوهااااااااااااا اااااااااااا ا فاااااااااااا ف اصلا و سأصولها. فااااااااااا ف اصلاااااااااااا: ك ندددددددددددا كتدددددددددددا الصدددددددددددحي ل دددددددددددا البخددددددددددداري ن ضدددددددددددا قبددددددددددد لددددددددد كتدددددددددا الطبقدددددددددا، بددددددددددن سدددددددددود ا تدددددددددو سددددددددد ة 161 ددددددددددد نالبخددددددددداري نفوددددددددده لدددددددددده كتا التأر خ الخبير. و فااااااااا سأصاااااااااولها: كمدددددددددا تقدددددددددد بال ودددددددددبة لخددددددددد ا دددددددددا الشدددددددددا وي نا دددددددددا ودددددددددددددلم نا دددددددددددددا ال ددددددددددددد ي ن ي داند ددددددددددددد ّم قوّددددددددددددددنا ن صّدددددددددددددلوا قواعدددددددددددددد دنندددددددددددددة الختب التي ، إليفا سابقا. فل ااااااااا جااااااااا الماااااااا ، ال ابااااااااع ننظدددددددد علمدددددددداء الحددددددددد إ ن دددددددد ا الولددددددددم لدددددددده صددددددددددو نلدددددددددده قواعددددددددددد نلدددددددددده نددددددددددواع صدددددددددد فوا يدددددددددده تصدددددددددداني توتدددددددددد مددددددددددع نواعدددددددددده نالخ على صو ا الولم. فااااااااأول ماااااااان صاااااااا فاااااااا لاااااااا ا العلاااااااام صاااااااا مفاااااااا ص ي ااااااااع مسااااااااا له: لااااااااااا الحاااااااااااافظ الحسااااااااااان بااااااااااان ع اااااااااااد الااااااااااا ح ن ال امه مااااااااااا ال ااااااااااا ف ااااااااااا 063لاااااااااا لااااااااا ابااااااااا ه "ال حاااااااااد الفاصااااااااا باااااااااون الااااااااا او والااااااااا اع " ولااااااااا ا ال ا م ج ص م داول ف ط عا عديدن. ثم تددددددددددددد بدددددددددددددو عبدددددددددددددد الله الحددددددددددددداكم ا تدددددددددددددو سددددددددددددد ة 415 دددددددددددددد نصددددددددددددد كتابددددددددددددده و ددددددددددة علددددددددددو الحددددددددددد ن نددددددددددوّع علددددددددددو الحددددددددددد ن كدددددددددد يدددددددددده كثدددددددددد ددددددددددن وددددددددددين نوعا ن علو الحد . نندددددددددداء بوددددددددددد الحددددددددددا ا طيددددددددددب الب دددددددددددادي القدددددددددد ن ا ددددددددددا س ا تددددددددددو سدددددددددد ة 464 ددددددددددددد نصدددددددددددد كتبدددددددددددده ا ختلفددددددددددددة الددددددددددددتي ددددددددددددن همفددددددددددددا كتددددددددددددا الخفا ددددددددددددة علددددددددددددم ال نا دددددددددددة نكتدددددددددددا الجدددددددددددا ع لأبددددددددددد الددددددددددد اني نآدا الودددددددددددا ع ددددددددددد ك كثددددددددددديرا دددددددددددن ا ودددددددددددا نالقواعدددددددددددد الدددددددددددتي قفدددددددددددا عدددددددددددن الأ مدددددددددددة ا تقدددددددددددد ين تأصدددددددددددي نتقويدددددددددددد ددددددددددد ا الفن.
عدد الصفحات ٩11 حددددددددددددد نددددددددددددداء الحدددددددددددددا ابدددددددددددددن الصددددددددددددد ح رحمددددددددددددده الله ن لددددددددددددد كتابددددددددددددده "علااااااااااااا الحاااااااااااديث" مدددددددددددع دددددددددددا تفددددددددددد ّ دددددددددددن ددددددددددد الختدددددددددددب الدددددددددددتي سدددددددددددب ك دددددددددددا نابدددددددددددن الص ح رحمه الله تو س ة 644 د ابددددددددددددن الصدددددددددددد ح رحمدددددددددددده الله جمددددددددددددع كتابدددددددددددده ن كدددددددددددد يدددددددددددده ب صددددددددددددة التصدددددددددددداني الودددددددددددابقة؛ لددددددددددد ل دددددددددددن نددددددددددداء دددددددددددن بودددددددددددد اعتددددددددددده بهددددددددددد ا الختدددددددددددا نصددددددددددد حولددددددددددده تصاني إ ا لإتص ننه نإ ا ظمونه نإ ا ختون عليه. ف اااااااااااان لاااااااااااام مخ صاااااااااااا اسه: التق ددددددددددددب لل ددددددددددددوني التق ددددددددددددب نالتيوددددددددددددير لولددددددددددددو حدددددددددددددد ال ددددددددددددد ال ددددددددددددد البشدددددددددددددير الددددددددددددد ي ددددددددددددد حه الوددددددددددددديوطي كتدددددددددددددا تددددددددددددددر ب ال اني ح تق ب ال واني . وم ااااااااااااااان ن اااااااااااااااه: الحدددددددددددددددا الو اقدددددددددددددددي لفيتددددددددددددددده ا ودددددددددددددددما بدددددددددددددددد التبصددددددددددددددد نالت ك . وم اااااااااااااان ن اااااااااااااا علوااااااااااااااه: ابددددددددددددددن ح دددددددددددددد كتابدددددددددددددده ال خدددددددددددددد نالحددددددددددددددا ال ركشي ضا كتابه ال خ . دددددددددددددا فم نددددددددددددده بودددددددددددددد عصددددددددددددد ابدددددددددددددن الصددددددددددددد ح صدددددددددددددار الولمددددددددددددداء كثددددددددددددد اعت ددددددددددددداء بختابدددددددددده؛ ددددددددددا يدددددددددده ددددددددددن تلخددددددددددي للولددددددددددو نالختددددددددددب الوددددددددددابقة لدددددددددد ل لفددددددددددوا حولدددددددددده ا ص فا،. إ ن ا قد ة الأن .
عدد الصفحات ١٠11 ال مدم ال انو ممدم ف ه مصيلحا ال حدكون والأح ا ال علم بها. يددددددددددددن ددددددددددددا كمددددددددددددا ددددددددددددو ع ددددددددددددوان ا ا دددددددددددد : ددددددددددددا وددددددددددددع طالددددددددددددب الولددددددددددددم نفلددددددددددده دددددددددددن علددددددددددددم الحدددددددددددد نوددددددددددددتطيع ن نو سددددددددددد تفاصددددددددددددي كثدددددددددددير لخددددددددددددن نددددددددددددد ك إ دددددددددددددارا، لأ دددددددددددددور فمدددددددددددددة تانفدددددددددددددا الطالدددددددددددددب سدددددددددددددير ا تخصددددددددددددد ب دددددددددددددي لطالب الولم ن يجف ا اد بها. مدددددددددددددث إ ا قدددددددددددددا الولمددددددددددددداء: ددددددددددددد ا حدددددددددددددد صدددددددددددددحي دددددددددددددا ا قصدددددددددددددود بهددددددددددددد ا ا صدددددددددطل إ ا قدددددددددالوا: ددددددددد ا حدددددددددد حودددددددددن ددددددددد ا حدددددددددد س دددددددددب ددددددددد ا حدددددددددد سددددددددددد ددددددددددد ا حدددددددددددد تدددددددددددوات أبددددددددددد عشددددددددددد صدددددددددددطلحا، فمدددددددددددة ب دددددددددددي ن يجفلفا طالب الولم ا بتدئ. ( ولا: الصحوح) ن ددددددددددددددددددددددد ا صددددددددددددددددددددددددطلحا،: الصددددددددددددددددددددددددحي . ددددددددددددددددددددددد ا ا صددددددددددددددددددددددددطل ن ددددددددددددددددددددددددو الصحوح ال اص به: الحديث ال وجد فوه خ س و . 1. ن خون ران ه عد 1. ن خون ران ه ابطا 4. ن خون الو د تص 4. /5. خون الحد ا ًّا ن او ا لاااااااااا ل الشاااااااااا و الخ ساااااااااا ،اا وجااااااااااد فاااااااااا حااااااااااديث فهاااااااااا ا يساااااااااا الحديث الصحوح. دددددددددددث ا دددددددددددا البخددددددددددداري رحمددددددددددده الله صدددددددددددحيحه قدددددددددددو : حدددددددددددد ا الحميددددددددددددي قدددددددددددا : حدددددددددددد سدددددددددددفيان قدددددددددددا : ودددددددددددد إ اعيددددددددددد بدددددددددددن ي بالدددددددددددد قدددددددددددا : ودددددددددددد قددددددددديس بدددددددددن ي حدددددددددا قدددددددددا : عدددددددددن ا بدددددددددن ودددددددددوود قدددددددددا : قدددددددددا ال ددددددددد : حودددددددددد
عدد الصفحات ١١13 إ ا تدددددددددد رندددددددددد آتددددددددددا الله ددددددددددا وددددددددددلط علددددددددددى لختدددددددددده الحدددددددددد نرندددددددددد آتددددددددددا الله الحخمة فو قضي بها ن ولمفا . ددددددددددد ا ا سددددددددددد اد إ ا نظددددددددددد ، يددددددددددده قدددددددددددا : حدددددددددددد ا الحميددددددددددددي الحميددددددددددددي ددددددددددد ا عبددددددددددددالله بدددددددددددن الددددددددددد بير نإ ا رنوددددددددددد إ ت جمتددددددددددده الختدددددددددددب الدددددددددددتي سدددددددددددأتخلم عليفدددددددددددا آبدددددددد الدددددددددر -إن دددددددداء الله- سددددددددت د ندددددددده قددددددددة حددددددددا فددددددددو عددددددددد ددددددددابط تددددددددو يه طان: الودالة نالضبط. نإ ا نظدددددددددددد ، دددددددددددديخه سددددددددددددفيان فددددددددددددو سددددددددددددفيان بددددددددددددن عيي ددددددددددددة دددددددددددد ن إ ددددددددددددا عددددددددددد ددددددددددابط عددددددددددن إ اعيدددددددددد بددددددددددن ي بالددددددددددد ن ددددددددددو ضددددددددددا عددددددددددد ددددددددددابط عددددددددددن قددددددددديس بدددددددددن ي حدددددددددا ن دددددددددو تدددددددددابوي كبدددددددددير ضددددددددد ن دددددددددو عدددددددددد دددددددددابط عدددددددددن ابدددددددددن ووود عن رسو ا . ابدددددددددددددن ودددددددددددددوود الصدددددددددددددحاي الجليددددددددددددد الصدددددددددددددحابة كلفدددددددددددددم عددددددددددددددن ن دددددددددددددو دددددددددددددن كبار الصحابة ن ن فم نعلماء م. دددددددددددددددددد ا نظدددددددددددددددددد ، إ دددددددددددددددددد ا الودددددددددددددددددد د: سددددددددددددددددددت د ندددددددددددددددددده ولودددددددددددددددددد بالودددددددددددددددددددن الضددددددددابطين خددددددددم دددددددد طا تددددددددوا يدددددددده سأ صدددددددد ا ددددددددا ددددددددن ندددددددد ن تضددددددددبطوا دددددددد الش ن . نجدددددددددددددد نددددددددددددده تدددددددددددددوا يددددددددددددده ددددددددددددد طان: الودالدددددددددددددة نالضدددددددددددددبط خددددددددددددد راني دددددددددددددو نفودددددددددده عددددددددددد ن ضددددددددددا ددددددددددابط إ الصددددددددددحاي نالصددددددددددحاي ددددددددددع ددددددددددن رسددددددددددو ا . إ ا تدددددددددددددددددوا ددددددددددددددددد ان الشددددددددددددددددد طان نبحددددددددددددددددد عدددددددددددددددددن الشددددددددددددددددد الثالددددددددددددددددد ن دددددددددددددددددو ا تصا . ددددددددددددددد نّ ا سدددددددددددددد اد كدددددددددددددد راني يدددددددددددددده قددددددددددددددو : حددددددددددددددد ا نإ ددددددددددددددا ودددددددددددددد ن ك رانٍ ع ممن وقه. ا ددددددددددددا البخدددددددددددداري قددددددددددددو : حددددددددددددد ا الحميدددددددددددددي نالحميدددددددددددددي قددددددددددددو : حددددددددددددد سددددددددددددفيان نسددددددددددددفيان قددددددددددددو : ودددددددددددد إ اعيدددددددددددد بددددددددددددن ي بالددددددددددددد نإ اعيدددددددددددد بددددددددددددن ي
عدد الصفحات ١٢12 بالددددددددد قددددددددو ودددددددد قدددددددديس بددددددددن ي حددددددددا خدددددددد ران ددددددددن الدددددددد نا ددددددددع ممددددددددن وقدددددددده نابن ووود صحاي شفور بأنه ع ن رسو الله . نا قصدددددددددددددددود با تصدددددددددددددددا : نّ كددددددددددددددد ران دددددددددددددددع ممدددددددددددددددن وقددددددددددددددده؛ ددددددددددددددد ن ا سددددددددددددددد اد تص ف ا و الش الثال . ددددددددددن سددددددددددير دددددددددد ن ن علددددددددددة: الشدددددددددد ن نالولددددددددددة سدددددددددديأا إن دددددددددداء الله بياّددددددددددا من ا صطلحا، القاد ة. الش وا: يع مخالف . العل : عل خفو ب خف اصح. ودددددددددددددددد ا ددددددددددددددددا البخدددددددددددددددداري دددددددددددددددد دددددددددددددددد ا الحددددددددددددددددد ن سددددددددددددددددانيد يجددددددددددددددددد يدددددددددددددددده سددددددددددددددددببا بفيددددددددددددددددا قادحددددددددددددددددا ن دددددددددددددددد ن ا ن نخددددددددددددددددار ؛ لدددددددددددددددد ل نرد الصحي . فااااااااا ا، الحاااااااااديث الصاااااااااحوح: لااااااااا الحاااااااااديث الااااااااا س ااااااااا اف فواااااااااه لااااااااا ل الشاااااااااا و الخ ساااااااااا ولاااااااااا عدالاااااااااا الاااااااااا وان وذاااااااااا يهم والاسصااااااااااال وعااااااااااد الش وا وعد العل . الولمددددددددددداء دددددددددددن نددددددددددد ن ق بدددددددددددوا ددددددددددد الشددددددددددد ن قولدددددددددددون: دددددددددددا دددددددددددن ددددددددددد الش ن ، ن إيجابية نا ان سلبيان. إيجابيدددددددددددددان وددددددددددددده: شددددددددددددد الوندددددددددددددود يددددددددددددده نسدددددددددددددل وددددددددددددده: شددددددددددددد عدددددددددددددد ننود . الودالددددددددددددة نالضددددددددددددبط نا تصددددددددددددا : شددددددددددددد ننود ددددددددددددا ن ددددددددددددا الشدددددددددددد ن نالولدددددددددددددة: يشددددددددددددد انتفاء دددددددددددددا. الحدددددددددددددد الصدددددددددددددحي شددددددددددددد خوندددددددددددددا دددددددددددددا ا ن خدددددددددددددون و ًّ.
عدد الصفحات ١٣13 (كانوا: الحديث الحسن دددددددددددن ا صدددددددددددطلحا، ا فمدددددددددددة الدددددددددددتي ب دددددددددددي لطالدددددددددددب الولدددددددددددم عا دددددددددددة ن و فدددددددددددا نلطالدددددددددددب الحدددددددددددد باصدددددددددددة: الحدددددددددددد الحودددددددددددن ن دددددددددددو نوعدددددددددددان لخدددددددددددن فم دددددددددددا اين حد ن ال وعين ن و الحون ل اته؛ ل بطه بالصحي . ددددددددددد ا كدددددددددددان الصدددددددددددحي : دددددددددددو الحدددددددددددد الددددددددددد ي ن ددددددددددده عدددددددددددد دددددددددددابط بوددددددددددد د تصدددددددد ددددددددن سددددددددير دددددددد ن ن علددددددددة قادحددددددددة دددددددد ن الحوددددددددن ل اتدددددددده لدددددددده نفددددددددس الشدددددددد ن التي الصحي إ ناحد: ن و قضية الضبط. ددددددددددد ن راني الصدددددددددددحي يجدددددددددددب ن خدددددددددددون دددددددددددابط دددددددددددبطا تا دددددددددددا و ماااااااااااا تاو الحاااااااديث الحسااااااان ف ناااااااه يم صااااااا فواااااااه باااااااأ، ي ااااااا ، خفوااااااا الضااااااا وددددددد ع دددددددد قصددددددددددددور ددددددددددددبطه لخ دددددددددددده صدددددددددددد إ حددددددددددددد سددددددددددددوء الحفدددددددددددد . دددددددددددد ا رن الحددددددددددددد ران عدددددددددد بددددددددد دددددددددبطه بوددددددددد د تصددددددددد دددددددددن سدددددددددير ددددددددد ن ن علدددددددددة صدددددددددار الحدددددددددد حو ا. بال وددددددددددددددددبة للحددددددددددددددددد الصددددددددددددددددحي إ ا ردنددددددددددددددددا ن نقدددددددددددددددد علددددددددددددددددى الأحاد دددددددددددددددد الصددددددددددددددحيحة ددددددددددددددأ ن نجددددددددددددددد ا نجددددددددددددددد ا كتددددددددددددددا الصددددددددددددددحي ل ددددددددددددددا البخدددددددددددددداري ن كتا الصحي ل ا ولم. طيددددددددددب الأحاد ددددددددددد الحوددددددددددان دددددددددددن نجددددددددددد ا نجدددددددددددد ا كثدددددددددديرا كتدددددددددددب الوددددددددددد ن الودددددددددددددد ن الأربددددددددددددددع نجددددددددددددددد ا سدددددددددددددد ن ي داند ن سدددددددددددددد ن ابددددددددددددددن اندددددددددددددده ن سدددددددددددددد ن ال ودددددددددا ي ن ندددددددددا ع ال ددددددددد ي ددددددددد تودددددددددمى الوددددددددد ن الأربدددددددددع ن دددددددددي ظ دددددددددة نندددددددددود الأحاد الحوان بخث .
عدد الصفحات ١٤15 (كال ا: الحديث الضعو ضددددددددددا ددددددددددن ا صددددددددددطلحا، ا فمددددددددددة: الحددددددددددد الضددددددددددوي . دددددددددد ا وددددددددددتم ددددددددددد ا قو : ا حد وي ما ا اد به الحاااااااااااااديث الضاااااااااااااعو لااااااااااااا الحاااااااااااااديث الااااااااااااا لاااااااااااااو بصاااااااااااااحوح ولا حسن لا س جد فوه و الصحوح ولا و الحسن. نقدددددددددا بوضدددددددددفم: دددددددددو الحدددددددددد الددددددددد ي ق ص ددددددددد عدددددددددن الح و دددددددددن. ددددددددد ا نددددددددد عدددددددددن الحددددددددددددد الحوددددددددددددن بددددددددددددأن ابتدددددددددددد حددددددددددددد الشدددددددددددد ن ا موددددددددددددة الددددددددددددتي دددددددددددد ، بالحددددددددددددد الحون نه خون ويفا. إ ا ابتلددددددددددددد الودالدددددددددددددة صدددددددددددددار الحدددددددددددددد دددددددددددددويفا دددددددددددددوفا دددددددددددددد دا وددددددددددددد إ ا كان ال اني اسقا ن حد صار حد ثه ويفا وفا د دا. إ ا ابتددددددددد الضدددددددددبط بددددددددددأن كدددددددددان الدددددددددد اني سددددددددديء الحفددددددددد صددددددددددار ددددددددد ا ا لحددددددددددد ويفا. خون د د الضو نإ ا خون ويفا قط. نإ ا ابتددددددددددددد ددددددددددددد ا تصدددددددددددددا بدددددددددددددأن سدددددددددددددقط ران دددددددددددددث رن التدددددددددددددابوي عدددددددددددددن ال دددددددددد نالتددددددددددابوي دددددددددددر ال دددددددددد صددددددددددار الحددددددددددد سدددددددددد نا سدددددددددد : نددددددددددوع ن نواع الضوي ؛ للخل ا تصا . نإ ا كدددددددددددان الحددددددددددددد الفددددددددددددة ددددددددددددن ددددددددددددو ن دددددددددددد صددددددددددددار الحددددددددددددد ا خددددددددددددال ا ا ن ا وفه د د. نإ ا نقددددددددددددددع الحددددددددددددددد علددددددددددددددة بفيددددددددددددددة ددددددددددددددن توددددددددددددددار نصدددددددددددددد نإرسددددددددددددددا ن نقددددددددددد نر دددددددددددع كمدددددددددددا سددددددددددديأا بيانددددددددددده إن ددددددددددداء الله ددددددددددد ن الحدددددددددددد سددددددددددديخون دددددددددددويفا بوددددددددددددبب لدددددددددددد التوددددددددددددار نبوددددددددددددبب تدددددددددددد ني ا رسددددددددددددا ن تدددددددددددد ني الوقدددددددددددد كمددددددددددددا سيأا.
عدد الصفحات ١٥