التطور والتجديد في الدرس اللغوي والبلاغي للقرآن الكريم، الأسس والمحاذير والمجالات

ا نآ وا ي ا سر ا وا ر ا  ا ص ا م ل أ و ا ه ذ ، وا ا و ا ب ، ة ا و . "نآ ا د د " م ي ا ود نأ ه ا ب أ لا ا وا ا ا انآ ا "ة ا ا " نآ ا ب ، ر إ ً . نآ ا نأ كذا أو سار ا ا ، نأ ندو د ا ا ت ، زو ا و ل نأ ندو ا ه . د ا ن نأ "نآ ا د " وا و تأدوا سر ا ، ا ا ا ً . )٢ ( ف ا أر آ ا ا ر ا ؛ ه ، ا أو ا ل ثا أ ت ا ا . ور و ثا ا ه ، نأ ح أ و و ا أ ه و ا. ر ا ا ل ا ك ، ت ا فو و، س نأ نأ ة ا ط أ و ا ثا ا ه ا ور آ ا ا ود ؛ة . ز و - ا - ا ر ا أ ا

ا ا آ ا ت را ا و  ا ، ه و ب ا ، ادز واً رو ا إ واً . نأ ا ا ت ا، و ف ا ر ا ا ئد ض ا ر ا ه و ا، ا ر از ا، ا دوا و، و . ء ا ا أ ا ا ا ب و مآد ن واu ى د ؛ ا ه ر ف ا ر ا !! ء نأ وا" د ا "ف ا د د ا إ ر ا ترد أ ز ز أ ءازإ - ا ز نإ -ور ا ةور إ ر ا ت وأ ا ا ه . ا أدوا ض أ و سر ا آ ا؛ ا ا مد أ ا أ وا ذإ ق ا إ ا و ور آ ا ا ر ا ن ر و ا نآ ا ج ا ب ا . ت ن و ا ه نآ ا ر لو ا ب أ ت !! لو ا ب أ إ و أ نآ ا م اب أ ، ا أ ا ا و ؛ : ا وا، ر ا و .

ا نآ وا ي ا سر ا وا ر ا  ٣ -رﻲﺎﻣَﻨَﺗ ِﺰِﺎﺋَﻛَ ﻳﻦّاﻟﺪ ﻣﻦ أوﱃ ِْﻌﻴﺎرِاﳌَِْ اﳌﻜﺎﲏ ر ا ا ا ا ر ا ا نأ ة ل وأ ة ا ر ا نآ ا أر ا نآ سار ا -ت ا - ا نأ ف در وا ،و ن ر و؛ س ا ذ ا إ ء ا ا ؛ ر را ا ل ، وا ل ، ل ا ة ز قر ا ا و؛ ل ة ا -ن نإو - ، و ا ة ا ل ل نإو ا ء أ )١( . ا إ نأ آ ا أيوا ا ذإ ؛ ا نإ ة د ر د ن نأ أ ا ا ر ، ة ا - - و ة ا ن ء ا ، و و ا نآ ا ء و ً . ى أ ةر و :ر ا ا ا ا ر ا ا ة نأ ل وأ ة ا ر ا نآ ا أر س ا لأو ل ذ وا م وا ت )١( ران ا ١/ ١٨٧ .

ا ا آ ا ت را ا و  ا ا ا ق،ر ا هز ا و، ر و ل أ هاد أ و ذ ا ا ر ة اً ا ر ا ا س ، وً - ا - و ب ا ن إ ى أ حار ا . كدراإ إ ا ن ل أ و ا وا، ى ر ا ة ا و ة ا ء ، د اً ة ا ر ا ب ا ا دا ا، هو آ أ ء )١( ي وا ا ا حرو ا اب ا إ ىد ا ا نأ ا ا ى و وو ا د ا ا . ٤ -ﰲ ﺎةُﻣََُُاﳌﻨﺎﺳﺒﺔ ﻋاﳌِﺮا َﺤْﺼُﻒاﻟﺘﺎرﳜﻲِ ﺗﻴﺐﱰاﻟ ﺮﻳﻨﺔﻗو ََِّْﱢ نأ لو ا ة ا زو ر ف إ د ةد ، ءآرا رأ أو ءرا ا ا ا ةر ا إ د - : ز ا ا ا نآ ،و ا ا ا نآ - - )١( نأ ر ا ا ة ا ل - ن نإو - وا ل ة ا - ن نإو - را ن ا ١/ ٩٤ ا ا ذ تا ا ا ا/ ١٣ ،ة ا/٣.

ا نآ وا ي ا سر ا وا ر ا  ا ة ا ةور ن وا لو ا نرا ا ا ا و ء ا ءرا ض وا . ا نأ ا أيو ا إ َ ْ ِ ٍ َ ْ ٍّ ا ، ٍ و ت ا ا ، طا ا نأ إ ا أ زو ى نأ أي تذا درا آ ا ا ا ب ا سر نأ و ؛ ا ا و يو ا وآ هر ا ت ا س ا ةر ء وا ا ةر اء )١( . ا ة ا و ف إ د زو نأ لو ر ةد ، ءآرا رأ أو .نأ أرد ذاإ سر " ا ا " ه ا " " ر ا نأ أو سر ا ح ر ا ا أ ة وا ة و ا . ا ه و طا ا ضر إ ر ا ة ا ؛لو ا ب أ ا أراد - - ةر ا ه نآ ا ن نأ ا ا . ا ة و لو ا وا آ ا ا و ر ا ت ا ى و نآ ا ى لا . )١( ا ر ا -لو ا و -ن ا ١/٧٢ - ٧٤ .

ا ا آ ا ت را ا و  و ا آ ا أ ا - كدراإ ا ا و ا ي ا ا وا د ا . )ج( واﳌﺪارﺳﺔ ﻖاﻟﺘﻄﺒﻴ َُُِِْﱠَََﻣﻌﺎﱂ ١ -اﻟﻠﺴﺎﲏ ﻟﻠﺪرس ﻧﻤﻄﺎن نآ ا و ا ي وا ا ا ر نأ و ا ا سر ز ا تدوا ا ، ض ا ا ا ا سر ا . ؛ت ا ر ا نا وا سر ن و و اً؛ آ ا سر ا و ي ا سر ا ؛ ا سر وا" نآ ا ل ا را ا ي ا ا ا ا ا ا ا ، وا وا اب ا و ق ا و م وا وا ، ا ا ا ى و ، ن ا آ ا ا أً أ ا ا ه ى إ ا . آ ا ب ا ل ا أ ا را ا وأ ا ، و ا وا وا وا ع وا ةو ا ا و ا و ا")١( . )١ (آن ا روا ن ا - آ ا وأ راد : م ر ا ن -ط١ -ة ا - ا -٩٩١٣ ص ٢١ -١٣ .

ا نآ وا ي ا سر ا وا ر ا  ر ا نآ ا يو وا ا ا، ح إو ا ا ا ، وأ، و أ و، ي ا ا و و و ، ً و ا ا دا . ٢ -ﻣﺔزﻻ ٌََِأدوات د ا ا نآ ا ار ز ا توا ا م ا ا ر ا نآ ا ً ا ا ت ا إ ا ا ؛ ا ثا ى ا ا م ن ا كأدر ا ءا نآ ا أ أو نآ ا م ؛ه ور ا ا ا م ا نأ إ ا ا :" إ ا ب م ا")١( .نأ ه وي ا أ " :ارا م ا أً ا را و وأرًً ورأ ا م ا ر ي ا إ ي وا وأ ع ا ا و و و وأ ا م ا ع ، ت ا ق و )١ (ر ا ا ، : م ا ا ،ط١ -ن -دار ا ا-٩٩١٣، ١ /٣٥ .

ا ا آ ا ت را ا و  ا د ا ن وا ا")١( . ر ا نآ ا م " ن ا"وأر ً ا ون ا ً ، نأ ا ن ّ ة نآ ا أو درا ن إ م ا ه ًًً ه ا . ا أ ا ل : ا م ا ه إ ا ن ًّ ا ن و ً ا أي )٢( . م نأ م ا ه و ا ن أ د و و ط أ إ ا ب )٣( ، وا : ا م ، وا ، وا ، وا ، ا ل وأ، م ا و، تاءا وا وذ ا إ ج م ا وا ا و وا و تدا ا ا ا اًً تاءا ا و ا م و ق وا وأ)٤( . ا ا ر ي ا ا أ ز و ا ا ا اد ، نأ ل ا ذإ )١( ا: و ا ار وأ ا ار أ ، ا ا دار ،ط١ -تو -٩٩٩١ ا . )٢( ا: ن ا ٢ /٣٩٩ . )٣( ا ا ا: ا ن أ ، ا ا دار ، ط١ ، تو - ٢٠٠١ -١/ ١٠٩ . )٤( ن ا: ٢ /٣٩٧.

ا نآ وا ي ا سر ا وا ر ا  أ ا اً ا اد ن . ا ا ل :" ا و و و ظا تدا ل ، و و ؤ ا ل ا و")١( . و : ا اد ا ا ا . إ ا أ رد و وا ا)٢( . ا ةد ا ب ا أ أ ا م ا ن ذاإو ا فر ل ا أ وا ا)٣(. إ د ا نأ ى ص ا ط نا ا ط ص ا ء ا ةد وا ا ا ص ا د ا أو . ذ ا، ا ع ا ا و)٤( . نآ ا م ة و - أ وً ا- ار وأ ا ا نأ . ذ و ؛اب ا م ن ا ب وأر ر نآ ا ؛ ا م ا و و )١( اتد ظأ آن ا ، ا ا ا ، ص٣٤٩. )٢ ( ا ت ر ا ،ي ا فوؤ ا ،د . ا ا نا ر ،ط١ ،١٤١٠ ـ ، ا ا دار تو ،١/٢٩١ . )٣( ت ا ا ل أ ا ، ا ق إ أ ، ص٣/٢٦-٤١١-١١٨. )٤ ( ا ،٤/٢٦١-١/٤٣-٤/٢٦١.

ا ا آ ا ت را ا و  :ت ا ت ا ، وا ه وا ، ا وا ، ت و نآ ا ب ا ،نآ ا و، وا ،ظ ا ف وا ، و تاءا ا ،نآ ا ز إو، ت ا ه وو ،ز وا وا ، وا وا ، و وا وا ، ا و نآ ا وأ ، م و ا ، ا م وأ .... دوا ا ا نأ وا نآ ا ار ز ا ت ؛ ا م ا ا م ا ا ا -ل ا - آ ا ب ا را ة ت ا، ل ا ق ودرا . ي ا ي ا سر ا ذ و آ ا ب ا ا ب . و ا ا ب ا أ ا إ ا ىأد، ا . ا م ا ل " : ا أ ب ا م د ا در غ ، و ا و ، م ا ار إ ا")١( . نآ ا ا ا ا ا ا نأ م ا ت وآ، أ و وذ ، ن ا و ا ءورا ا ودر ا ا ي ا ا ا . وار ا جر وا ، و )١( ا ل أ ت ا ا ، ا ق إ أ ،٤/٤١١-١١٨ ،٢/٢٦.

ا نآ وا ي ا سر ا وا ر ا  م ا ط ا ق درا و ا و ا و و ص ا، أو وا از ،هؤ أو ا اد ا ا ر اوز و .ا در ا ا د )١( . ٣ -اﻟﻨﺺ وﺧﺼﻮﺻﻴﺔ اﻟﻌﺪول و ﲇاﻟﻜ ﺮﻈُﱡَُُُﱢﱠُﱢاﻟﻨ نآ اُ ِّ ُ ، وة و ٌ ة وا ، وُ َرُءا أ هٌ ه ن ة اُى ا . ة ا إ سار ا نأ ةور رو ا ً ا نآ ا ب ، ً نآ ا نأ ُ ِّ ُ ،ة و وأٌة وا ، نوأُ َرَءا أ هٌ ة ا ه نُى ا ، وُ ا ا ُ ا َ أ ور ا ا؛ رو ا ة أ ُ ْ ِ َ ٍ ُ ِّ ٍ آ ، وَ ْ ُ ةر َن ٌ ّ ةر ٌى أ . ق ا ة ا ذ و ا ي ا ة ا ةر ا )٢( . )١ ( ا ا ا ا ن و ذ : ا ا ل أ ، أ نرا نرا ا ، ص٣٤٧-٣٩٤، ا ا ا ، ا ، ص١١١ . )٢ ( ر ا ق ا إ ا و ر ا أوا أ ا ض ا ؛ ت و ةر ا ور و د را ا ها د تدا ءاز . ا :ن ا١/١٨٢-١٨٦ ، ض أ ==

ا ا آ ا ت را ا و  و"لو ا " ا ت ا ا ا ، ً و اً؛ ةد ا ا ة ة ا ا ذإ ، هور و ا ، ا نأ إ ا نآ ا ا ا زو سر ا ر ا لو ا ر إ ، ذا ا ب ا ن ت ا ه نأ نأ ندو ا م د ت ه و لو )١( . == و ر ا ا ر :اء ة ء وا ة ا . ا: ١/٦٢٠ - ٢٦٢ . ا ا أ هز إ ه و و نآ ا ءا أ " ط وار هر و آ ا ا ة ا ا ن . " ا : ك ا ان ١/٥٤ ،٥٥ ،٢٦ ، ة ا ه ١وا/٤٦ - ٦٥ ، ورا ن ا ٣/ ٣٢٢ - ٣٢٨ . ى أ ا ا نأ ا ذ و ى ا نآ ا سدر " ا ء ا ذا ا ،د ض و" ا ا ل أ٣١ أ ذ .و ا ا ه ٢١ - ٤١ . )١ ( ر ا ل " :ة إ ء ا ا ا ا "ن ا ٢/ ٧٣ -٧٤ ، " و إ ف نآ ا "١/٤٠٩ ، ل او " : ا نأ وأ أ و " ا آن ا ١/١٥٨ .

ا نآ وا ي ا سر ا وا ر ا  ٤ -اﻟ ﲔﺑ ﺣﺼﺎءﻹََُْا ﻒواﻟﻜﻴ ََﱢْﻜﻢ ا ةر ء ا سار ا" ا" ا م ر إ" " د ى ئر ا د ا ه و ل أ و"ء ا")١( ؛ ف ا ى ذإ أ ا ء ا إ ا رو ا ا ئر ا ، أ ا و ت را ا هر ا" ا " را ا ب ا ا؛ د ا ا ا د نأ ندو ة م ذإ . نأ ورً ا ت ا ا ا ا إ ا أ ا نأ إ ا ت را ا را ا ب إ" د " ت را ا ا ا سر ا، ا نأ و ا ا نأ ؛سار أو ة ا سر ا ا إ ، ا ه ا ة دور نأ د و ا - ود ا- ذ ي ، د ء اً ا ا ، أ إ را ا. ً إ ء ا ةر ةر ا ل ا ا ر و ا دا د و ار ذإ ة را ا )١( ا : إ راد ب اح ر .

ا ا آ ا ت را ا و  ا ى ا ا ار ا)١( . سار ا ةر ء ا وا" ا " ا م ر إ" " د ى ئر ا و ه د ا)٢( . ٥ -اﻷُﻮﻳﺎتَﺘْﺴُﻣ ﻮبُﻠْﺳُ ا ا ر ا ا وا ، م و ت ا ور ا ا ا وا - أ ر - ا نأ ا دا ت ت ا ا ا؛ :ى ا ا ، ى وا ا، ى وا ا، ى وا ا، )١( ء ا كأدر -ى -ا ا نآ ا ا و ج ا ا ا ةر ا ل إ ر و اة ، و دد ا ة ترا ذ ا : " و "، " إ و ا ة أ "،"ل ا ا إ أ و " ذ إ و ترا ، ذإ ؛ ا ا ء ا أ ا أ ا ن ور نأ ر ًترا ا ه اب أ . )٢ ( تاء إ ء ة و نآ و إ ، تاء إ ءا إ إ نآ د ورً ن د و ، ل ن ا ١/ ٩١٧" : د س ا م و و ، أ لا أ و ، ذ ب ل وا ... نإ ع ت ا ه ت "!

ا نآ وا ي ا سر ا وا ر ا  ى يوا ا، ا ا س ا نأ ا يو د ا ت ا ه نأ ، أو ءا إ و و ل إ ا . ون ا ى ىءا ؛ أو: د - دور ةد ا تا ا ىد ا ب إ ا ، ة ؛ج ا تا ا ا و و دوازوا ةو ور، ؛ت ا وً و اً و ً وً ، و ح و ا ء أو ، ل و ز أو . وآ : ا اب أ و ا وا اس . و" ا" ي ا ءدا ا ا آ ا ض ا ا ا ت د أو نأ ا م وأ ، ءدا ا ا ا ت ا وا ع ا ا تا ا . ى ا و ا ا ا تا و ا وأ ت ، تا أ و ل وا ا د ا، لو ا أو ا ه ؛تا ا ه د ا، ا ا أو ا د ذ إ و ى أ) ١( . )١( ى ا ا ر ا اد ا م ، م ا و ا ==

ا ا آ ا ت را ا و  ى ا و ا ا ا ا ؛ ا ً ، ا ا ا د ا ورً ، ود ةارد ا تدا ا ، ق ا يود اى أ . ؛ ذ سار ا و ا ا ه ذإ لو ا ، ف ا ا م ا ة ة ا ةر ا . ا أ ا ى و ف وا ؛ وا ، ضا وا، ت وا، و ةد وا ذ إ . ى ا و ا ا ر أ ؛ ا ة ا و و ا و ا ت ا د ءا ا ، و ضر ا ه دتا ا ه ، ع أو ة أ ا ا ا د ذإ ما ا ن . ض و ك نأ سار ا ا ً دو ً ر ا ي ا ه ا أو ا، ا ا يوا ا ا م ا دا ا ص وا، ا ا ل ن نأ ض ك ا ع ا . ى ا ر سار ا أ ذاإو ا ا == د إ نأ ا "تدا ا ةارد ا وا ت ا ا ا ا ا و ا" را :ن ا ر ٢/ ١٧٣ر ا ا م ذإ و .